Unikey là bộ gõ tiếng Việt miễn phí, mã nguồn mở do Phạm Kim Long viết, xuất hiện khoảng cuối thập niên 1990 – đầu những năm 2000 và trở thành bộ gõ quen thuộc nhất trên máy tính Windows ở Việt Nam. Unikey không phải bộ gõ đầu tiên, cũng không phải bộ gõ miễn phí duy nhất, nhưng nó gặp đúng lúc cả nước chuyển sang Unicode: nhỏ gọn, không cần cài đặt, gõ được cả Unicode lẫn các bảng mã cũ, lại có sẵn công cụ chuyển mã. Từ mã nguồn mở của nó, nhiều bộ gõ khác về sau đã được xây dựng hoặc học hỏi.
Bối cảnh: khi bộ gõ còn là chuyện mua bán và loạn bảng mã
Thập niên 1990, người dùng máy tính Việt có nhiều lựa chọn bộ gõ: VNI, VietRes, Vietkey, các bộ gõ đi kèm bảng mã TCVN3 (ABC)… Một số là phần mềm thương mại, một số miễn phí. Mỗi bộ gõ thường gắn với một bảng mã và một bộ phông riêng, nên chọn bộ gõ cũng là chọn phe bảng mã.
Đến cuối thập niên 1990, Windows và các phần mềm văn phòng ngày càng hỗ trợ Unicode tốt. Unicode cho mỗi chữ Việt có dấu một vị trí riêng, và các phông chữ có sẵn trong Windows như Times New Roman, Arial dần chứa đủ chữ Việt. Lúc này thứ người dùng cần là một bộ gõ gõ thẳng ra Unicode, đồng thời vẫn đọc và chuyển được kho tài liệu cũ.
Unikey: những điểm làm nên tên tuổi
Miễn phí và mã nguồn mở
Unikey được phát hành miễn phí, và mã nguồn của nó được công khai theo giấy phép mã nguồn mở. Cơ quan, trường học, quán net, gia đình đều có thể dùng mà không phải lo bản quyền. Lập trình viên có thể đọc mã để hiểu cách một bộ gõ tiếng Việt xử lý dấu, sửa lỗi, hoặc đưa phần lõi xử lý vào chương trình khác.
Nhỏ, chạy ngay không cần cài
Bản Unikey cho Windows rất nhẹ và có thể chạy trực tiếp từ một tệp, không cần trình cài đặt. Một chiếc USB hay đĩa mềm mang theo Unikey là gõ được tiếng Việt trên hầu như bất kỳ máy Windows nào — một lợi thế lớn ở thời quán net, phòng máy trường học.
Gõ được nhiều bảng mã, chuyển mã được
Unikey cho chọn bảng mã đầu ra: Unicode dựng sẵn, Unicode tổ hợp, TCVN3, VNI-Windows, VISCII… Người đang phải sửa một tài liệu cũ dạng TCVN3 vẫn gõ được đúng bảng mã đó. Kèm theo là công cụ chuyển mã (thường mở bằng tổ hợp phím trong Unikey hoặc từ trình đơn) để đổi cả văn bản từ bảng mã cũ sang Unicode — công cụ cứu rất nhiều tài liệu cơ quan trong giai đoạn chuyển đổi.
Nhiều kiểu gõ, nhiều tuỳ chọn
Telex, VNI, VIQR; tuỳ chọn kiểu đặt dấu cũ hay mới; bỏ dấu tự do; gõ tắt; tự khôi phục phím khi gõ từ tiếng Anh… Các tuỳ chọn này được giải thích chi tiết ở mục Bộ gõ trên máy & điện thoại; riêng kiểu đặt dấu cũ – mới được bàn ở mục Bảng mã & Unicode.
Từ Unikey đến một hệ sinh thái bộ gõ mở
Vì mã nguồn mở, phần lõi xử lý tiếng Việt của Unikey đi xa hơn chính chương trình Windows:
- Trên Linux: có các bản dùng lõi Unikey cho hệ thống X Window và bộ khung gõ IBus (thường gọi là x-unikey, ibus-unikey). Về sau, cộng đồng Linux Việt phát triển thêm những bộ gõ khác như ibus-bamboo, cũng mã nguồn mở.
- Trên Windows và macOS: những bộ gõ mới hơn như EVKey, OpenKey ra đời để giải quyết các lỗi thường gặp với trình duyệt và ứng dụng hiện đại (gõ trong thanh địa chỉ, ô tìm kiếm có gợi ý), thêm các tuỳ chọn mới. OpenKey cũng là phần mềm mã nguồn mở.
So sánh EVKey, OpenKey với Unikey ở góc độ người dùng — khác nhau ở tuỳ chọn nào, nên chọn cái nào cho máy của mình — có ở mục Bộ gõ trên máy & điện thoại. Ở đây chỉ cần nhớ: tinh thần "bộ gõ tiếng Việt nên miễn phí và mở" đã thành một nếp chung của cộng đồng tin học Việt.
Dòng thời gian gõ tiếng Việt miễn phí
| Giai đoạn | Điều diễn ra |
|---|---|
| Đầu thập niên 1990 | Nhóm Viet-Std đề xuất bảng mã VISCII và quy ước VIQR (RFC 1456, 1993), công bố công khai để ai cũng dùng được |
| Thập niên 1990 | Nhiều bộ gõ miễn phí và thương mại cùng tồn tại; mỗi bộ gắn một bảng mã |
| Cuối 1990s – đầu 2000s | Unikey xuất hiện, gõ Unicode, nhẹ, miễn phí, mã nguồn mở |
| 2001 – 2002 | Ban hành TCVN 6909:2001; Quyết định 72/2002/QĐ-TTg yêu cầu dùng bộ mã này trong văn bản điện tử cơ quan nhà nước |
| Những năm 2000 | Unikey có mặt trên rất nhiều máy tính cơ quan, trường học, quán net; lõi Unikey được đưa lên Linux |
| Những năm 2010 trở đi | Windows, macOS, điện thoại có sẵn bàn phím tiếng Việt; các bộ gõ mới như EVKey, OpenKey, ibus-bamboo tiếp nối |
Vì sao Unikey "thắng"
Không có số liệu chính thức về thị phần bộ gõ tiếng Việt, nên không thể nói chính xác bao nhiêu máy dùng Unikey. Nhưng có thể chỉ ra những lý do khiến nó phổ biến:
- Đúng thời điểm: ra đời đúng giai đoạn chuyển sang Unicode, khi người dùng cần một bộ gõ Unicode tốt.
- Miễn phí thật: không bản dùng thử, không giới hạn tính năng.
- Gọn: không cần cài, không chiếm tài nguyên, phù hợp máy yếu.
- Cầu nối với quá khứ: vẫn gõ và chuyển được bảng mã cũ, giúp cơ quan chuyển đổi dần.
- Truyền miệng: thầy cô tin học, nhân viên quán net, người sửa máy tính cài Unikey cho mọi người, và thói quen ấy lan đi.
Góc nhìn hôm nay: dùng Unikey cho đúng, tải cho an toàn
- Chỉ tải từ trang chính thức của Unikey hoặc kho mã nguồn chính thức. Vì quá phổ biến, tên Unikey hay bị mạo danh để phát tán phần mềm lạ.
- Chọn bảng mã Unicode cho công việc hằng ngày; chỉ chọn TCVN3 hay VNI khi buộc phải sửa tài liệu cũ, xong thì đổi lại.
- Dùng công cụ chuyển mã thay vì gõ lại tài liệu cũ bằng tay.
- Không cài hai bộ gõ cùng chạy (ví dụ Unikey và một bộ gõ khác, hoặc cùng bàn phím tiếng Việt của Windows): hai chương trình cùng xử lý phím dễ làm chữ lặp, mất dấu.
- Thử bộ gõ khác nếu gặp lỗi trong một ứng dụng cụ thể; với Linux, ibus-bamboo hay fcitx5 là lựa chọn được nhiều người dùng.
Muốn hiểu cách một bộ gõ tiếng Việt hoạt động bên trong, mã nguồn mở của Unikey, OpenKey, ibus-bamboo là tài liệu học tốt: đọc phần xử lý vị trí đặt dấu sẽ thấy ngay vì sao chữ như "quốc", "giữa", "khuya" lại khó cho máy.
Câu hỏi thường gặp
Ai là tác giả Unikey?
Unikey do Phạm Kim Long viết. Đây là bộ gõ tiếng Việt miễn phí, mã nguồn mở, rất phổ biến trên máy tính Windows ở Việt Nam.
Unikey ra đời năm nào?
Unikey xuất hiện khoảng cuối thập niên 1990 – đầu những năm 2000, đúng giai đoạn Việt Nam chuyển sang dùng Unicode. Các nguồn ghi năm phiên bản đầu tiên không hoàn toàn khớp nhau, nên nên tra trang chính thức của Unikey khi cần mốc chính xác.
Unikey có miễn phí không?
Có. Unikey được phát hành miễn phí và mã nguồn được công khai theo giấy phép mã nguồn mở, nên cá nhân, cơ quan, trường học đều dùng được.
Vì sao Unikey phổ biến hơn các bộ gõ khác?
Unikey ra đời đúng lúc chuyển sang Unicode, miễn phí hoàn toàn, rất nhẹ, chạy không cần cài, lại gõ và chuyển được các bảng mã cũ như TCVN3, VNI. Thầy cô, quán net, thợ sửa máy cài sẵn cho người dùng nên nó lan rộng.
Trên Linux có Unikey không?
Có các bản dùng lõi Unikey cho Linux như ibus-unikey. Ngoài ra cộng đồng còn phát triển những bộ gõ mã nguồn mở khác như ibus-bamboo, cũng được nhiều người dùng.
