Khi đánh điện tín, người Việt phải viết tiếng Việt không dấu, vì mã Morse và máy telex chỉ truyền được các chữ cái Latin trơn, không có ký hiệu nào cho dấu thanh hay chữ ơ, ư, đ. Thêm vào đó, điện tín tính tiền theo chữ, nên bức điện phải ngắn tới mức tối đa. Hai sức ép ấy sinh ra một lối viết riêng — cụt, không dấu, dễ hiểu lầm — và một số mẹo ghi dấu bằng chữ cái mà về sau người ta hay nhắc tới khi giải thích tên gọi kiểu gõ Telex.
Điện tín là gì và vì sao nó "không có dấu"
Điện báo (telegraph) truyền tin bằng xung điện qua dây. Hệ phổ biến nhất trong thế kỷ 19 là mã Morse, do Samuel Morse và Alfred Vail phát triển ở Mỹ từ cuối thập niên 1830: mỗi chữ cái là một chuỗi tín hiệu ngắn – dài. Bản Morse quốc tế được dùng rộng rãi có đủ 26 chữ cái Latin, mười chữ số và một ít dấu câu. Có thêm vài ký hiệu cho chữ có dấu của tiếng Đức, tiếng Pháp, nhưng không có gì cho dấu tiếng Việt.
Sang thế kỷ 20, máy điện báo đánh chữ (teleprinter) và mạng telex thay dần thao tác Morse bằng tay. Telex dùng bộ mã 5 bit — phổ biến là mã điện báo quốc tế số 2 (ITA2). Năm bit chỉ đủ cho 32 tổ hợp, nên máy phải dùng hai "chế độ" chữ và số luân phiên, và chỉ có chữ in hoa. Không có chỗ nào cho chữ thường, càng không có chỗ cho dấu sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng.
Ở Việt Nam, điện báo được dựng từ những năm 1860, sau khi Pháp chiếm Nam Kỳ, rồi lan ra Trung Kỳ và Bắc Kỳ. Suốt hơn một thế kỷ sau, điện tín là cách nhanh nhất để báo tin xa: tin ốm đau, tang lễ, đỗ đạt, tiền gửi, hẹn ngày về.
Tiền theo chữ: lối viết điện tín cụt và gọn
Bưu điện tính cước điện tín theo số chữ, thường kèm một mức tối thiểu cho mỗi bức. Người gửi vì thế gọt câu tới mức chỉ còn từ khoá. Lối viết ấy có vài đặc điểm dễ nhận:
- Bỏ hư từ: không "thì", "là", "của", "đã", "rồi" nếu bỏ đi vẫn hiểu.
- Bỏ chủ ngữ khi người nhận tự biết ai đang nói.
- Dùng từ chỉ việc cần làm đặt cuối: "về ngay", "chờ tin", "gửi tiền".
- Viết hoa toàn bộ, vì máy telex chỉ có chữ hoa.
- Ký tên ngắn, chỉ tên gọi trong nhà.
Một bức điện kiểu như "ME OM NANG VE NGAY" là ví dụ quen thuộc mà nhiều gia đình còn nhớ. Đọc lên là hiểu, nhưng chỉ vì người nhận biết hoàn cảnh: không dấu, "OM" có thể là "ốm", "ôm", "ổm"; "NANG" có thể là "nặng", "nàng", "nâng", "nắng".
Khi không dấu thành hiểu lầm
Tiếng Việt có sáu thanh và nhiều nguyên âm chỉ khác nhau ở dấu phụ. Bỏ hết dấu, một chuỗi chữ có thể ứng với rất nhiều từ. Ví dụ quen thuộc:
| Viết không dấu | Có thể đọc thành |
|---|---|
| CA | cá, cà, cả, cạ, ca |
| DUONG | đường, dương, dưỡng, dượng, đương |
| BAN | bán, bàn, bạn, bản, bận, bần, bắn, ban |
| CHUA | chưa, chùa, chúa, chua, chứa, chữa |
| TOI | tôi, tối, tới, tỏi, tội |
Vì thế người viết điện tín khéo léo thường chọn từ ít nghĩa, đặt từ khó hiểu cạnh một từ làm rõ nghĩa, hoặc thêm một chữ để chắc: "CHUA VE" (chưa về) khác hẳn "DI CHUA" (đi chùa) nhờ ngữ cảnh. Chuyện viết không dấu ngày nay trong tin nhắn, những câu dễ hiểu lầm và khi nào chấp nhận được, được bàn ở mục Lỗi gõ & dấu câu.
Ghi dấu bằng chữ cái: mẹo của nhân viên điện báo
Với những bức điện cần chính xác — tên người, địa chỉ, nội dung hành chính — chỉ dựa vào ngữ cảnh là không đủ. Một cách xử lý được nhắc tới nhiều là dùng chữ cái thêm vào để đánh dấu: nhân đôi nguyên âm cho chữ có mũ, thêm một chữ cái đứng sau cho dấu thanh. Lối ghi kiểu này truyền được qua bất kỳ đường dây nào chỉ có 26 chữ cái.
Các quy ước của kiểu gõ Telex ngày nay có đúng tinh thần đó: aa thành â, dd thành đ, chữ s, f, r, x, j đứng sau để ghi năm dấu thanh. Tên gọi "Telex" thường được giải thích là gắn với cách viết tiếng Việt khi đánh điện bằng máy telex. Đây là cách giải thích phổ biến; tài liệu gốc ghi rõ ai đặt ra quy ước nào, năm nào, đến nay chưa được công bố đầy đủ, nên không nên gán việc "phát minh kiểu gõ Telex" cho một người cụ thể. Bảng phím Telex đầy đủ có ở mục Kiểu gõ Telex, VNI, VIQR.
VIQR: cùng ý tưởng, dùng dấu câu thay chữ cái
Đầu thập niên 1990, khi người Việt ở nhiều nước trao đổi qua thư điện tử và nhóm tin Usenet — những hệ thống lúc ấy chỉ chắc chắn truyền được ký tự ASCII — nhóm Viet-Std đề xuất quy ước VIQR: dùng dấu nháy, dấu hỏi, dấu ngã, dấu chấm đặt sau nguyên âm để ghi dấu thanh. Quy ước được công bố thành tài liệu RFC 1456 năm 1993. Bài toán giống hệt thời điện tín: đường truyền chỉ có ký tự trơn, mà người dùng vẫn muốn đọc ra tiếng Việt có dấu.
So sánh các cách viết tiếng Việt qua đường truyền chỉ có chữ trơn
| Cách viết | Ví dụ "Tiếng Việt" | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Không dấu | TIENG VIET | Ngắn nhất, rẻ nhất | Dễ hiểu lầm, nhất là tên riêng |
| Ghi dấu bằng chữ cái (kiểu Telex) | Tieesng Vieejt | Chỉ cần chữ cái, khôi phục được đủ dấu | Khó đọc bằng mắt, tốn thêm chữ |
| Ghi dấu bằng dấu câu (VIQR) | Tie^'ng Vie^.t | Đọc bằng mắt còn đoán được | Dễ lẫn với dấu câu thật |
| Unicode (hiện nay) | Tiếng Việt | Hiển thị đúng chữ | Cần hệ thống hỗ trợ Unicode |
Bức điện cuối cùng
Điện tín suy tàn khi điện thoại cố định, rồi điện thoại di động và tin nhắn trở nên phổ biến. Nhiều nước đã ngừng dịch vụ: Western Union ở Mỹ ngừng nhận điện tín năm 2006; Ấn Độ gửi những bức điện cuối cùng của dịch vụ nhà nước vào tháng 7/2013, khi hàng dài người xếp hàng để gửi một bức điện kỷ niệm. Ở Việt Nam, điện báo thu hẹp dần trước sự lan rộng của điện thoại và internet.
Điều thú vị là thói quen viết của điện tín không chết hẳn. Tin nhắn SMS thời đầu cũng giới hạn ký tự — một tin chuẩn chỉ 160 ký tự Latin, và nếu có dấu tiếng Việt thì máy chuyển sang mã khác, mỗi tin còn tối đa 70 ký tự. Thế là người Việt lại nhắn không dấu cho đỡ tốn, lại viết cụt, viết tắt — lịch sử điện tín lặp lại trên chiếc điện thoại bấm phím.
Góc nhìn hôm nay: điều đáng giữ từ lối viết điện tín
Không ai cần viết điện tín nữa, nhưng có ba bài học còn dùng được:
- Thông tin quan trọng nhất đặt lên đầu. Một tin nhắn công việc, một tiêu đề email nên nói ngay chuyện chính, như một bức điện.
- Tên riêng, số liệu luôn viết có dấu và đầy đủ. Không dấu có thể chấp nhận trong lời chào, nhưng tên người, địa chỉ, số tiền sai một chữ là hỏng việc.
- Khi buộc phải không dấu, chọn từ ít nghĩa. Viết "DA NHAN TIEN" rõ hơn "NHAN ROI".
Một số bảo tàng, phòng truyền thống của ngành bưu chính – viễn thông vẫn trưng bày máy điện báo, máy telex. Nếu có dịp, hãy xem bàn phím của chúng: chỉ có chữ in hoa, không một phím dấu — một lời giải thích trực quan nhất cho câu hỏi vì sao điện tín tiếng Việt từng phải viết không dấu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao điện tín không có dấu tiếng Việt?
Vì mã Morse và mã telex chỉ mã hoá chữ cái Latin trơn, chữ số và một ít dấu câu. Máy telex dùng mã 5 bit, chỉ đủ cho chữ in hoa, không có chỗ cho dấu thanh hay chữ ơ, ư, đ.
Kiểu gõ Telex có phải bắt nguồn từ điện tín không?
Đó là cách giải thích phổ biến cho tên gọi Telex: quy ước thêm chữ cái để ghi dấu giống cách ghi dấu khi đánh điện. Tuy nhiên chưa có tài liệu gốc công bố đầy đủ ai đặt ra quy ước và vào năm nào, nên chỉ nên coi đây là cách giải thích, không phải sự thật đã xác minh.
Điện tín tính tiền thế nào?
Điện tín thường tính cước theo số chữ, kèm một mức tối thiểu cho mỗi bức. Vì thế người gửi gọt câu thật ngắn, bỏ hư từ và chủ ngữ, chỉ giữ từ khoá.
VIQR khác Telex thế nào?
VIQR dùng dấu câu như dấu nháy, dấu hỏi, dấu ngã, dấu chấm đặt sau nguyên âm để ghi dấu thanh, được công bố thành RFC 1456 năm 1993. Telex dùng chữ cái như s, f, r, x, j. Cả hai đều sinh ra để viết tiếng Việt qua hệ thống chỉ có ký tự trơn.
Vì sao tin nhắn có dấu bị tính thành nhiều tin?
Một tin SMS chuẩn chứa 160 ký tự Latin cơ bản. Khi có chữ ngoài bộ ký tự đó, như chữ Việt có dấu, máy chuyển sang mã khác và mỗi tin chỉ còn tối đa 70 ký tự, nên tin dài dễ bị tách thành nhiều tin.
