Chiếc máy chữ bán được hàng loạt đầu tiên là Sholes & Glidden Type-Writer, do Christopher Latham Sholes cùng cộng sự sáng chế ở Milwaukee (Mỹ) và được hãng súng E. Remington and Sons sản xuất từ năm 1873, bán ra năm 1874. Trước đó đã có hàng chục "máy viết" thử nghiệm, nhưng đây là chiếc đầu tiên bước ra khỏi xưởng thử để vào văn phòng. Từ nó mà có bàn phím QWERTY, chữ "typewriter" và cả một nghề mới.
Trước Sholes: hơn một trăm năm thử làm "máy viết"
Ý tưởng một cỗ máy in chữ thay cho ngòi bút có từ rất sớm. Năm 1714, Nữ hoàng Anne cấp cho kỹ sư người Anh Henry Mill một bằng sáng chế về "máy hay phương pháp in chữ cái từng chữ một". Bằng ấy còn, nhưng không ai tìm thấy bản vẽ hay chiếc máy nào, nên giới nghiên cứu chỉ coi đó là dấu mốc trên giấy.
Đầu thế kỷ 19, nhà phát minh người Ý Pellegrino Turri làm một chiếc máy cho người bạn bị mù là nữ bá tước Carolina Fantoni da Fivizzano. Máy không còn, nhưng những lá thư bà gõ bằng nó vẫn được lưu giữ. Đây là chi tiết đáng nhớ: rất nhiều máy viết thời kỳ đầu được nghĩ ra để giúp người khiếm thị, chứ không phải để tăng năng suất văn phòng.
Năm 1865, mục sư người Đan Mạch Rasmus Malling-Hansen chế ra "quả cầu viết" (skrivekugle) — các phím cắm tua tủa trên một bán cầu như chiếc gối ghim. Máy được sản xuất và bán ở châu Âu từ đầu thập niên 1870. Triết gia Friedrich Nietzsche từng mua một chiếc năm 1882 khi mắt ông yếu đi; bạn bè ông đã nhận được những bức thư gõ bằng máy này.
Điểm chung của các máy trước Sholes: chậm, đắt, khó sửa, và mỗi chiếc gần như là đồ thủ công. Không chiếc nào trở thành mặt hàng phổ biến.
Ba người ở Milwaukee và bằng sáng chế năm 1868
Christopher Latham Sholes là thợ in, chủ bút báo và chính khách địa phương ở bang Wisconsin. Cùng Carlos Glidden và Samuel W. Soule, ông làm việc trong một xưởng cơ khí ở Milwaukee. Ban đầu họ làm máy đánh số trang sách; từ đó nảy ra ý làm máy in chữ cái.
Ngày 23/6/1868, nhóm được cấp bằng sáng chế Mỹ cho "type-writer". Đây là lý do một số người yêu máy chữ chọn ngày 23 tháng 6 làm "ngày máy chữ". Nhưng chiếc máy năm 1868 còn rất xa sản phẩm bán được: bàn phím xếp theo thứ tự chữ cái như phím đàn piano, cần chữ hay va vào nhau và kẹt.
Người kéo dự án đi tiếp là James Densmore, nhà đầu tư. Ông bỏ tiền, thúc Sholes làm lại hàng chục bản mẫu, đưa máy cho các thư ký điện báo dùng thử rồi ghi lỗi. Qua nhiều năm sửa, bố cục phím dần chuyển từ thứ tự ABC sang dạng gần với QWERTY ngày nay. Câu chuyện QWERTY ra đời và vì sao còn dùng đến nay được kể riêng ở mục Thế giới bàn phím.
Remington nhận làm: từ xưởng súng sang máy chữ
Đầu năm 1873, Densmore và Sholes ký hợp đồng với E. Remington and Sons ở Ilion, bang New York. Đây là hãng làm súng và máy khâu. Sau nội chiến Mỹ, nhu cầu súng giảm, Remington cần sản phẩm mới, và xưởng của họ có sẵn thứ máy chữ cần nhất: thợ cơ khí chính xác cùng dây chuyền làm chi tiết thay thế được cho nhau.
Máy bán ra năm 1874 với tên Sholes & Glidden Type-Writer. Giá khoảng 125 đô la Mỹ thời đó — một khoản rất lớn so với thu nhập của người làm công. Vỏ máy sơn đen, vẽ hoa lá trang trí, gắn trên chân bàn có bàn đạp kiểu máy khâu để kéo trục về. Nhìn qua, nó giống máy khâu hơn là máy văn phòng, và điều đó không ngẫu nhiên.
Chiếc máy đầu tiên gõ thế nào
Người quen máy chữ thế kỷ 20 sẽ thấy Sholes & Glidden rất lạ. Ba điểm khác nhất:
- Chỉ có chữ in hoa. Máy không có phím Shift, mỗi cần chữ mang một ký tự.
- Gõ mà không thấy chữ. Cần chữ đập từ dưới lên mặt dưới trục cao su (kiểu "upstrike"). Muốn xem vừa gõ gì, người gõ phải nhấc khung trục lên. Vì thế những máy này về sau được gọi là máy "gõ mù".
- Không có số 1 và số 0 riêng. Trên nhiều máy chữ đời đầu, người ta gõ chữ I hoặc chữ l thay số 1, chữ O thay số 0. Thói quen này còn kéo dài trên máy chữ xách tay tới giữa thế kỷ 20.
Mốc thời gian: máy chữ đi từ bản thử đến văn phòng
| Năm | Sự kiện | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1714 | Henry Mill nhận bằng sáng chế ở Anh | Dấu mốc trên giấy, không còn máy |
| Khoảng 1808 | Pellegrino Turri làm máy cho nữ bá tước Fantoni | Máy viết giúp người khiếm thị |
| 1865–1870 | Quả cầu viết của Malling-Hansen | Máy chữ đầu tiên được bán ở châu Âu |
| 1868 | Sholes, Glidden, Soule nhận bằng sáng chế Mỹ | Khởi đầu dòng máy dẫn tới QWERTY |
| 1873–1874 | Remington sản xuất và bán Sholes & Glidden | Máy chữ thành hàng công nghiệp |
| 1878 | Remington No. 2 có phím Shift | Gõ được cả chữ hoa lẫn chữ thường |
| Đầu thập niên 1890 | Các máy "gõ thấy chữ" ra đời | Người gõ nhìn được dòng đang gõ |
| 1900 | Underwood No. 5 trên đà thành mẫu chuẩn | Kiểu dáng máy chữ cổ điển kéo dài hàng chục năm |
Remington No. 2 và phím Shift: bước ngoặt bị quên
Sholes & Glidden bán chậm. Lý do dễ hiểu: đắt, chỉ in hoa, gõ không thấy chữ, mà người mua thì chưa biết dùng máy chữ để làm gì khi đã có thư ký viết tay đẹp.
Năm 1878, Remington tung ra Model No. 2. Cải tiến quan trọng nhất là phím Shift: mỗi đầu cần chữ mang hai ký tự, nhấn Shift thì cả khung trục dịch chuyển để đầu kia chạm giấy. Một phím nhỏ giải quyết chuyện chữ hoa – chữ thường mà không cần tăng gấp đôi số cần chữ. Từ "shift" (dịch chuyển) bắt đầu từ chính cơ chế ấy, và bàn phím máy tính ngày nay vẫn giữ tên gọi đó.
Từ No. 2, doanh số mới thật sự lên. Cuối thập niên 1880, máy chữ đã có chỗ đứng trong các văn phòng luật, ngân hàng, hãng buôn ở Mỹ.
Gõ thấy chữ và chiếc Underwood thành chuẩn
Nhược điểm "gõ mù" được nhiều hãng giải quyết theo những cách khác nhau. Cách thắng thế là kiểu đập chữ từ phía trước (front-strike): cần chữ xếp thành hình rẻ quạt, bật lên đập vào mặt trước trục, nên dòng chữ hiện ngay trước mắt người gõ.
Underwood No. 5, ra năm 1900 theo thiết kế của Franz Xaver Wagner, gom các ý tưởng ấy lại: gõ thấy chữ, có phím Shift, bàn phím bốn hàng, cần chữ rẻ quạt. Máy bán được với số lượng rất lớn và trở thành hình mẫu mà hầu hết máy chữ cơ khí về sau đi theo. Khi nhìn ảnh một chiếc máy chữ "cổ điển", phần lớn người ta đang nhìn hậu duệ của kiểu dáng này.
Những chuyện hay bị kể sai
"Sholes phát minh ra máy chữ"
Không đúng nếu hiểu là người đầu tiên. Chính xác hơn: nhóm Sholes làm ra chiếc máy chữ đầu tiên thành công về thương mại ở Mỹ, và bố cục phím của họ trở thành chuẩn. Trước đó đã có nhiều máy khác, như quả cầu viết của Malling-Hansen.
"Mark Twain nộp bản thảo đánh máy đầu tiên"
Nhà văn Mark Twain mua một chiếc Sholes & Glidden khá sớm, khoảng năm 1874, và trong hồi ký có kể ông là người đầu tiên đưa bản thảo đánh máy cho nhà xuất bản. Các nhà nghiên cứu về Twain còn bàn cãi đó là cuốn nào, và lời tự kể của ông không phải bằng chứng chắc chắn. Nên kể đây là giai thoại có cơ sở, không phải kỷ lục đã được xác minh.
"QWERTY sinh ra để người gõ chậm lại"
Đây là giai thoại phổ biến nhưng bị nhiều nhà nghiên cứu nghi ngờ. Cách giải thích được chấp nhận rộng hơn là các cặp chữ hay đi liền được tách xa nhau để cần chữ không va và kẹt. Chuyện này còn tranh luận và được bàn kỹ ở bài về QWERTY.
Góc nhìn hôm nay: chiếc máy để lại gì trên bàn phím của bạn
Bàn phím máy tính hay điện thoại bạn dùng mỗi ngày còn mang rất nhiều dấu vết của máy chữ thế kỷ 19:
- Bố cục QWERTY và các hàng phím xếp lệch nhau, vốn để các cần chữ bên dưới không chồng lên nhau.
- Phím Shift, từ cơ chế dịch khung trục của Remington No. 2.
- Phím Tab, từ bộ chặn cột (tabulator) giúp đánh bảng số.
- Phím Enter / Return, từ động tác kéo trục về đầu dòng (carriage return) và cuộn giấy xuống một dòng.
- Từ "typewriter" lúc đầu chỉ cả cái máy lẫn người gõ — cuối thế kỷ 19, báo chí Mỹ gọi các cô thư ký là "typewriter".
Muốn xem tận mắt, các bảo tàng lịch sử kỹ thuật lớn ở Mỹ và châu Âu thường trưng bày máy chữ đời đầu. Sách nhập môn dễ đọc: The Typewriter Revolution của Richard Polt (2015), viết cho người mới muốn tìm hiểu và dùng máy chữ. Các bài tiếp theo trong mục này kể máy chữ đến Việt Nam ra sao và phải xoay xở thế nào với dấu tiếng Việt.
Câu hỏi thường gặp
Máy chữ được phát minh năm nào?
Không có một năm duy nhất. Bằng sáng chế đầu tiên về máy in chữ là của Henry Mill năm 1714 ở Anh. Chiếc máy chữ thành công về thương mại đầu tiên là Sholes & Glidden, được cấp bằng năm 1868 và bán ra năm 1874.
Ai phát minh ra máy chữ?
Nhiều người cùng góp phần. Christopher Latham Sholes, Carlos Glidden và Samuel Soule làm ra mẫu máy dẫn tới chiếc máy bán được đầu tiên ở Mỹ; trước đó có Pellegrino Turri ở Ý và Rasmus Malling-Hansen ở Đan Mạch. Vì vậy nói "Sholes phát minh ra máy chữ" là chưa đủ chính xác.
Vì sao hãng súng Remington lại làm máy chữ?
Sau nội chiến Mỹ, nhu cầu súng giảm và Remington cần sản phẩm mới. Hãng có sẵn thợ cơ khí chính xác và kinh nghiệm làm máy khâu, đúng thứ cần để sản xuất máy chữ hàng loạt.
Máy chữ đầu tiên có gõ được chữ thường không?
Không. Sholes & Glidden chỉ in chữ hoa. Phải tới Remington No. 2 năm 1878, phím Shift ra đời mới gõ được cả chữ hoa lẫn chữ thường trên cùng một máy.
Máy chữ "gõ mù" là gì?
Là những máy mà cần chữ đập từ dưới lên mặt dưới trục, nên người gõ không nhìn thấy dòng chữ đang gõ. Sholes & Glidden là máy như vậy. Kiểu đập chữ từ phía trước, phổ biến từ khoảng năm 1900, mới cho người gõ thấy ngay chữ mình gõ.
