Máy chữ tiếng Việt gõ dấu bằng phím chết: cơ chế và những cái khó

Máy chữ tiếng Việt gõ dấu bằng phím chết (dead key): đó là những phím in dấu lên giấy nhưng không đẩy trục sang ô kế tiếp, nên chữ cái gõ ngay sau sẽ in đè đúng chỗ dấu vừa in. Người đánh máy gõ dấu trước, chữ sau — ngược với kiểu gõ Telex hay VNI trên máy tính, nơi chữ đi trước, dấu đi sau. Nhờ mẹo cơ khí nhỏ ấy, một bàn phím chỉ vài chục phím vẫn gõ được đủ chữ Việt có mũ, móc, trăng và năm dấu thanh.

Bài toán: tiếng Việt quá nhiều chữ cho một bàn phím

Chữ Quốc ngữ dùng bảng chữ Latin nhưng thêm rất nhiều dấu. Tính cả chữ thường lẫn chữ hoa, tiếng Việt có 134 chữ cái mang dấu — 67 chữ thường và 67 chữ hoa — ngoài các chữ không dấu. Một chiếc máy chữ cơ khí thông thường chỉ có khoảng 42 đến 46 phím, mỗi phím hai ký tự (thường và Shift), tức chưa tới một trăm ký tự cho cả chữ, số và dấu câu.

Không thể làm mỗi chữ có dấu một cần chữ riêng: máy sẽ to như cây đàn, cần chữ va nhau liên tục. Lời giải là tách chữ Việt thành hai tầng:

• Tầng chữ gốc: các chữ mà dấu "dính liền" thân chữ, khó in riêng — như ơ, ư, đ, và thường cả â, ê, ô, ă — được đúc thành ký tự riêng trên cần chữ.
• Tầng dấu thanh: sắc, huyền, hỏi, ngã nằm phía trên chữ, nặng nằm phía dưới. Năm dấu này được đặt trên phím chết và in đè lên chữ gốc.

Mỗi hãng, mỗi đời máy có thể bố trí khác nhau: có máy đúc sẵn cả â, ê, ô; có máy lại dùng phím chết cho cả dấu mũ. Không có một chuẩn duy nhất được mọi hãng theo, nên người đánh máy chuyển sang máy khác thường phải làm quen lại.

Phím chết hoạt động ra sao

Trên máy chữ cơ khí, mỗi lần nhấn phím xong, bộ thoát (escapement) cho trục nhích sang trái một khoảng bằng một ký tự. Phím chết được chế để không kích hoạt bộ thoát: cần chữ vẫn đập lên giấy, nhưng trục đứng yên. Kết quả là ký tự tiếp theo in chồng lên cùng một ô.

Phím chết không phải sáng chế riêng cho tiếng Việt. Máy chữ tiếng Pháp, Đức, Tây Ban Nha dùng nó cho dấu như é, ü, ñ từ rất sớm. Máy chữ đến Việt Nam phần lớn qua đường Pháp, nên bàn phím tiếng Việt thường được phát triển từ bàn phím tiếng Pháp kiểu AZERTY rồi thay bớt ký tự bằng chữ Việt. Đó cũng là lý do nhiều người đánh máy lớn tuổi quen vị trí chữ A, Z khác với bàn phím QWERTY trên máy tính bây giờ.

Thứ tự gõ một chữ có dấu

Bảng trên chỉ minh hoạ nguyên tắc; vị trí phím cụ thể tuỳ máy. Bảng phím Telex, VNI đầy đủ nằm ở mục Kiểu gõ Telex, VNI, VIQR.

Những cái khó của gõ dấu bằng máy

Dấu chồng dấu

Chữ như ế, ầ, ổ, ẫ mang hai dấu trên đầu: dấu mũ và dấu thanh. Trên máy chữ, dấu thanh in đè lên chữ đã có mũ thì dễ chạm, dính hoặc đè lên nhau thành một vệt mực. Thợ đúc chữ phải làm dấu thanh nhỏ, đặt hơi cao hoặc lệch sang phải so với mũ để hai dấu không chồng khít. Ở chữ in tay hay chữ in sách, người ta có thể thiết kế riêng từng chữ; trên máy chữ, một dấu thanh phải "vừa" cho mọi chữ cái, nên khó đẹp.

Dấu lệch tâm

Máy chữ cơ khí phổ biến dùng chữ cách đều: chữ i và chữ m chiếm cùng một ô. Dấu thanh đúc giữa ô sẽ nằm giữa chữ m nhưng lại lệch so với nét mảnh của chữ i. Người đọc văn bản đánh máy cũ hay thấy dấu "trôi" khỏi chữ, nhất là với chữ hoa.

Dấu nặng nằm dưới

Dấu nặng là chấm dưới chân chữ. Với chữ có phần đuôi kéo xuống như y, dấu nặng dễ chạm vào đuôi chữ. Chữ ỵ trên máy chữ thường khó đọc nhất.

Chữ hoa có dấu

Chữ hoa cao hơn chữ thường, nên dấu thanh đúc cho chữ thường đặt lên chữ hoa sẽ đè lên đầu chữ. Nhiều văn bản đánh máy cũ hạn chế viết hoa toàn bộ những dòng có nhiều dấu, hoặc chấp nhận dấu hơi chạm.

Sửa lỗi khi không có phím xoá

Máy tính cho bạn xoá một ký tự trong nửa giây. Máy chữ thì không. Gõ sai một dấu là sai luôn trên giấy, và với tiếng Việt, số lần gõ dấu nhiều gấp mấy lần tiếng Anh nên rủi ro cũng cao hơn. Người đánh máy có mấy cách xoay xở:

• Tẩy chữ: dùng tẩy cứng hình đĩa, cẩn thận để không thủng giấy, rồi gõ đè. Với giấy than nhiều bản thì phải tẩy từng bản.
• Mực xoá trắng: loại mực trắng phủ lên chữ sai, khô rồi gõ lại. Dạng mực xoá đầu tiên được bà Bette Nesmith Graham ở Mỹ chế ra năm 1956, về sau thành sản phẩm có tên Liquid Paper.
• Giấy xoá: mảnh giấy phủ bột trắng đặt giữa ruy băng và trang giấy; gõ lại đúng ký tự sai để bột trắng phủ lên.
• Gõ lại cả trang: với giấy tờ quan trọng như văn bằng, hợp đồng, gần như đây là cách duy nhất được chấp nhận.

Vì thế người đánh máy giỏi được quý ở độ chính xác hơn là tốc độ: một trang sạch không vết tẩy đáng giá hơn một trang gõ nhanh mà lem.

Máy chữ và chuẩn chính tả

Có một hệ quả ít người để ý: máy chữ góp phần làm quen người Việt với chuyện mỗi chữ chỉ có một cách viết dấu. Chữ viết tay có thể đặt dấu hơi lệch, hơi lơ lửng giữa hai nguyên âm mà vẫn đọc được. Trên máy chữ, người gõ phải quyết định rõ dấu nằm trên chữ cái nào, vì phím chết in đè lên đúng chữ gõ kế tiếp. Câu hỏi "hoà hay hòa" — dấu đặt trên o hay trên a — bắt đầu là chuyện kỹ thuật thật sự từ lúc đó, và tới thời bộ gõ máy tính thì thành một tuỳ chọn "kiểu cũ / kiểu mới". Chuyện ấy được bàn ở mục Bảng mã & Unicode.

So sánh ba thế hệ gõ dấu tiếng Việt

Góc nhìn hôm nay: phím chết vẫn còn quanh ta

Phím chết chưa biến mất. Trên Windows, bố cục bàn phím "United States-International" dùng phím chết: nhấn phím dấu nháy đơn rồi nhấn e sẽ ra é. Người gõ tiếng Pháp, tiếng Bồ Đào Nha vẫn dùng cách này hằng ngày. Trên macOS, giữ phím Option rồi nhấn một phím để ra dấu, sau đó gõ chữ cái — cũng là phím chết. Nếu từng thắc mắc vì sao gõ dấu nháy trên máy người khác lại "không hiện gì", rất có thể máy đang để bố cục có phím chết.

Với tiếng Việt, kiểu gõ Telex và VNI đã đảo ngược thứ tự: gõ chữ trước, dấu sau, và bộ gõ tự tìm chữ cái đúng để đặt dấu. Đó là lợi thế của máy tính — phần mềm có thể "nhìn lại" cả từ vừa gõ, điều mà cần chữ bằng thép không làm được.

Muốn tận tay thử, cách dễ nhất là tìm một chiếc máy chữ cũ ở chợ đồ cổ hay chỗ sưu tầm và nhìn kỹ hàng phím trên cùng: những phím chỉ in dấu, không có chữ cái, chính là phím chết. Gõ thử một dòng, bạn sẽ hiểu vì sao các thế hệ đánh máy trước nói một trang không lỗi là cả một tay nghề.