Bộ gõ tiếng Việt là phần mềm đứng giữa bàn phím và ứng dụng, biến chuỗi phím bạn bấm (như "vieetj" theo Telex hay "vie65t" theo VNI) thành chữ có dấu "việt" rồi đưa vào chỗ bạn đang gõ. Máy tính cần nó vì bàn phím phổ thông chỉ có 26 chữ cái Latinh không dấu, trong khi tiếng Việt có 134 tổ hợp chữ cái kèm dấu ngoài bảng chữ ASCII. Không có phím riêng cho từng chữ, nên phải có một chương trình "dịch" quy ước gõ thành chữ.
Bài này giải thích bộ gõ làm việc thế nào, ba thứ cần chọn khi dùng bất kỳ bộ gõ nào (kiểu gõ, bảng mã, kỹ thuật gửi chữ), và vì sao hiểu chúng giúp sửa được phần lớn lỗi gõ.
Từ phím bấm đến chữ trên màn hình
Khi bạn bấm một phím, bàn phím gửi cho máy một mã phím (cho biết phím nào được bấm, không phải chữ gì). Hệ điều hành dùng bố cục bàn phím (keyboard layout) để đổi mã phím thành ký tự: trên bố cục tiếng Anh Mỹ, phím ở hàng giữa bên trái là "a". Ký tự ấy được chuyển tới ứng dụng đang mở.
Bộ gõ chen vào giữa quá trình này. Nó theo dõi các phím bạn vừa bấm trong từ hiện tại, so với quy tắc của kiểu gõ, và khi thấy một tổ hợp có nghĩa (ví dụ "a" rồi "a"), nó thay bằng chữ có dấu ("â"). Phần việc khó nhất không phải là tra bảng, mà là:
- Hiểu âm tiết tiếng Việt để đặt dấu đúng chỗ: "hoàng" dấu trên a, "của" dấu trên u, "quả" dấu trên a.
- Sửa lại khi bạn gõ thêm: gõ "hoa" + dấu huyền ra "hoà" (hoặc "hòa"), gõ tiếp "ng" thì phải dời dấu sang "hoàng".
- Biết khi nào không phải tiếng Việt: "Windows" không nên thành "Ưindows".
- Đưa chữ vào ứng dụng mà ứng dụng chấp nhận, kể cả những ứng dụng có cơ chế nhập liệu riêng như trình duyệt, Excel.
Ba lựa chọn cần hiểu ở mọi bộ gõ
1. Kiểu gõ: bấm phím nào ra dấu nào
| Kiểu gõ | Phím tạo dấu | Ví dụ "Việt" |
|---|---|---|
| Telex | chữ cái: s f r x j, aa ee oo, w, dd | Vieejt |
| VNI | chữ số 0–9 | Vie65t |
| VIQR | ký hiệu ' ` ? ~ . ^ ( + | Vie^.t |
Kiểu gõ chỉ ảnh hưởng tới tay bạn. Bảng phím đầy đủ của từng kiểu nằm ở mục Kiểu gõ Telex, VNI, VIQR.
2. Bảng mã: chữ được lưu bằng con số nào
Máy tính lưu mọi chữ dưới dạng số. Bảng mã quy định chữ "ệ" ứng với số nào. Trước khi Unicode phổ biến, Việt Nam dùng nhiều bảng mã khác nhau (TCVN3, VNI Windows, VISCII, VPS…), mỗi bảng đi kèm bộ phông riêng. Văn bản gõ bằng bảng mã này mở bằng phông của bảng mã khác sẽ thành ký tự lạ.
Ngày nay, chọn Unicode (trong bộ gõ thường ghi là "Unicode" hoặc "Unicode dựng sẵn"). Đây là bảng mã quốc tế, được Việt Nam chuẩn hoá thành TCVN 6909:2001, và Quyết định 72/2002/QĐ-TTg yêu cầu cơ quan nhà nước dùng bộ mã này cho văn bản điện tử. Nghị định 30/2020/NĐ-CP về công tác văn thư cũng quy định phông chữ văn bản hành chính thuộc bộ mã ký tự Unicode theo TCVN 6909:2001.
| Lỗi bạn thấy | Nguyên nhân thường gặp |
|---|---|
| Gõ ra ký tự lạ thay cho chữ có dấu | bộ gõ đang để bảng mã TCVN3 hoặc VNI trong khi phông là Unicode |
| Chữ đúng ở máy mình, sang máy khác vỡ | tài liệu dùng phông cũ (.VnTime, VNI-Times), máy kia không có phông |
| Cùng chữ "Việt" mà tìm không ra | một bên dựng sẵn, một bên tổ hợp, hoặc khác kiểu đặt dấu |
Chi tiết về các bảng mã cũ và cách nhận biết nằm ở mục Bảng mã & Unicode.
3. Kỹ thuật gửi chữ: xoá lùi hay soạn sẵn
Đây là phần ít người biết nhưng giải thích được rất nhiều lỗi. Có hai cách chính để bộ gõ đưa chữ có dấu vào ứng dụng:
| Kỹ thuật xoá lùi (backspace) | Kỹ thuật soạn sẵn (pre-edit / IME) | |
|---|---|---|
| Cách làm | chữ bạn gõ hiện ra ngay; khi cần thêm dấu, bộ gõ gửi phím xoá lùi để xoá chữ cũ rồi gửi chữ mới | chữ đang gõ nằm trong vùng soạn tạm, thường có gạch chân; khi xong từ mới gửi vào ứng dụng |
| Ví dụ | Unikey, EVKey, OpenKey (OpenKey ghi rõ dùng kỹ thuật Backspace) | bộ gõ có sẵn của macOS, nhiều bộ gõ trên Linux ở chế độ mặc định |
| Ưu điểm | không có gạch chân, chữ hiện tức thì | ứng dụng nhận một chữ hoàn chỉnh, ít xung đột với tự hoàn thành |
| Nhược điểm | dễ lỗi khi ứng dụng tự chèn gợi ý (thanh địa chỉ trình duyệt, Excel) | gạch chân khó chịu, đôi khi mất chữ khi bấm chuột ra chỗ khác giữa chừng |
Ví dụ lỗi kinh điển của kỹ thuật xoá lùi: bạn gõ "vie" trong thanh địa chỉ, trình duyệt tự gợi ý một địa chỉ web bắt đầu bằng "vie…" và tô đậm phần gợi ý. Bạn gõ tiếp "e" để có "ê", bộ gõ gửi phím xoá lùi để xoá chữ "e" cũ, nhưng phím xoá lùi lại xoá phần gợi ý được tô đậm. Kết quả: chữ bị lặp hoặc mất. Bài Vì sao Chrome, Excel, Zalo hay "nuốt chữ" trong cùng mục bàn kỹ hơn.
Bộ gõ có sẵn và bộ gõ cài thêm
| Nền tảng | Có sẵn | Bộ gõ cài thêm phổ biến |
|---|---|---|
| Windows 10, 11 | bàn phím Vietnamese Telex, Vietnamese Number Key-based (VNI) và bàn phím Vietnamese kiểu cũ | Unikey, EVKey, OpenKey |
| macOS | Telex, Simple Telex, VNI, VIQR (bộ máy Unikey được tích hợp từ Mac OS X Leopard theo trang Unikey) | OpenKey, EVKey |
| Linux | tuỳ bản phân phối, thường phải cài | fcitx5-unikey, ibus-bamboo, ibus-unikey |
| iPhone, iPad | bàn phím tiếng Việt (bộ máy Unikey tích hợp từ iOS 4 theo trang Unikey) | Laban Key, Gboard |
| Android | tuỳ hãng; Gboard thường có sẵn tiếng Việt | Laban Key |
Bộ gõ có sẵn đủ dùng cho phần lớn người. Bộ gõ cài thêm có lợi khi bạn cần nhiều tuỳ chọn hơn: gõ tắt, chuyển mã văn bản cũ, sửa lỗi trên trình duyệt, nhớ chế độ theo ứng dụng, bảng mã cũ cho phần mềm thiết kế.
Một máy chỉ nên có một bộ gõ chạy
Lỗi phổ biến nhất ở máy văn phòng là hai bộ gõ cùng hoạt động: ví dụ đã bật bàn phím Vietnamese Telex của Windows lại còn chạy Unikey. Mỗi phím bấm bị xử lý hai lần, chữ ra lặp, dấu chồng dấu, gõ "aa" ra "â" rồi lại thành "aâ". Trang hướng dẫn của OpenKey cũng khuyên tắt hẳn bộ gõ khác khi dùng nó. Cách kiểm tra:
- Nhìn khay hệ thống (góc phải thanh tác vụ trên Windows, thanh menu trên macOS): có mấy biểu tượng bộ gõ?
- Vào phần cài đặt ngôn ngữ của hệ điều hành: có bàn phím tiếng Việt nào đang bật không?
- Chọn một: hoặc dùng bộ gõ có sẵn và tắt bộ gõ cài thêm, hoặc dùng bộ gõ cài thêm và để hệ điều hành ở bàn phím tiếng Anh.
Bảng kiểm năm phút cho máy mới
| Việc | Đặt thế nào |
|---|---|
| Chọn bộ gõ | một bộ duy nhất |
| Kiểu gõ | Telex hoặc VNI theo thói quen |
| Bảng mã | Unicode (dựng sẵn) |
| Kiểu đặt dấu | chọn kiểu cũ (òa, úy) hoặc kiểu mới (oà, uý), giữ nhất quán với nơi làm việc |
| Kiểm tra chính tả, tự khôi phục từ sai | bật |
| Phím chuyển Việt–Anh | chọn tổ hợp bấm được không cần nhìn |
| Thử | gõ "Tiếng Việt có dấu" trong Notepad, Word, trình duyệt, Excel |
Góc nhìn hôm nay
Ba mươi năm trước, mỗi văn phòng một bảng mã, mỗi máy một bộ gõ, gửi tài liệu cho nhau là chuyện may rủi. Bây giờ, chỉ cần nhớ hai điều: một bộ gõ, bảng mã Unicode. Phần còn lại là chọn kiểu gõ hợp tay và vài tuỳ chọn tiện ích. Các bài tiếp theo trong mục này đi vào từng bộ gõ cụ thể: Unikey, EVKey, OpenKey, bộ gõ có sẵn của Windows, macOS, Linux và điện thoại. Lịch sử các bộ gõ Việt được kể ở mục Máy chữ & lịch sử bộ gõ.
Câu hỏi thường gặp
Bộ gõ tiếng Việt là gì?
Là phần mềm biến chuỗi phím bạn bấm theo một quy ước (Telex, VNI, VIQR) thành chữ tiếng Việt có dấu rồi đưa vào ứng dụng. Ví dụ Unikey, EVKey, OpenKey, hoặc bàn phím tiếng Việt có sẵn trong Windows, macOS, điện thoại.
Máy tính Windows có cần cài Unikey không?
Không bắt buộc. Windows 10 và 11 có sẵn bàn phím Vietnamese Telex và Vietnamese Number Key-based. Cài thêm Unikey hay EVKey khi bạn cần gõ tắt, chuyển mã văn bản cũ hoặc nhiều tuỳ chọn hơn.
Nên chọn bảng mã nào trong bộ gõ?
Chọn Unicode, thường ghi là "Unicode" hoặc "Unicode dựng sẵn". Đây là bộ mã theo TCVN 6909:2001 mà cơ quan nhà nước dùng cho văn bản điện tử, hiển thị đúng trên mọi máy hiện đại.
Vì sao gõ tiếng Việt bị lặp chữ, dấu chồng dấu?
Thường do hai bộ gõ chạy cùng lúc, ví dụ vừa bật bàn phím tiếng Việt của Windows vừa chạy Unikey. Tắt một bộ gõ, chỉ giữ một, lỗi sẽ hết.
Kiểu gõ và bảng mã khác nhau thế nào?
Kiểu gõ là cách bạn bấm phím để tạo dấu (Telex, VNI). Bảng mã là cách máy lưu chữ có dấu thành con số (Unicode, TCVN3). Có thể gõ kiểu VNI mà vẫn lưu bằng Unicode.
