Kiểu gõ Telex dùng chính các chữ cái trên bàn phím để tạo dấu: gõ đôi aa, ee, oo ra â, ê, ô; thêm w ra ă, ơ, ư; dd ra đ; và năm phím s f r x j cho sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng. Cách gõ gọn và ít lỗi nhất là gõ hết phần chữ của một từ rồi mới gõ phím dấu thanh ở cuối, để bộ gõ tự đặt dấu vào đúng nguyên âm.
Bài này gom trọn bảng phím Telex vào một chỗ, giải thích vì sao nên bỏ dấu cuối từ, và kèm vài bài tập để tự kiểm tay. Các bài khác trong mục này dẫn lại bảng ở đây chứ không chép lại.
Telex làm việc thế nào
Bàn phím máy tính được thiết kế cho chữ Latinh không dấu. Tiếng Việt có 12 nguyên âm đơn (a, ă, â, e, ê, i, o, ô, ơ, u, ư, y), thêm chữ đ, và năm dấu thanh đặt chồng lên. Không có phím riêng cho từng chữ ấy, nên phải có một quy ước: gõ chuỗi phím nào thì máy hiểu là chữ nào. Telex là một quy ước như vậy, và việc "dịch" chuỗi phím thành chữ có dấu do bộ gõ đảm nhận (Unikey, EVKey, OpenKey, bàn phím Telex có sẵn trong Windows, macOS, điện thoại).
Điểm riêng của Telex là tay không phải rời hàng phím chữ. Mọi dấu đều nằm trên các phím chữ mà người gõ đằng nào cũng chạm tới. Cái giá phải trả là vài chữ cái (s, f, r, x, j, w, z) mang hai vai: lúc là chữ, lúc là dấu. Phần lớn rắc rối của Telex đến từ chỗ đó.
Về cái tên, cách giải thích phổ biến là nó gợi tới lối viết tiếng Việt không dấu trên máy điện tín (telex) ngày trước, khi người ta phải dùng chữ cái để ghi chú dấu. Đây là cách giải thích hay gặp chứ không có văn bản gốc nào xác nhận ai "phát minh" ra Telex.
Bảng phím Telex đầy đủ
Chữ có mũ, có móc, có trăng và chữ đ
| Muốn có | Gõ | Ví dụ gõ | Ra chữ |
|---|---|---|---|
| â | aa | caan | cân |
| ă | aw | awn | ăn |
| ê | ee | ddeem | đêm |
| ô | oo | coo | cô |
| ơ | ow | cow | cơ |
| ư | uw (hoặc w đứng riêng) | tuw / tw | tư |
| ươ | uow (hoặc uwow) | nuowc | nươc → thêm dấu: nước |
| đ | dd | ddi | đi |
Chữ hoa gõ y hệt, chỉ cần giữ Shift hoặc bật Caps Lock: AA ra Â, DD ra Đ, OW ra Ơ. Phần lớn bộ gõ nhận cả kiểu lẫn hoa thường như Dd ra Đ.
Năm dấu thanh và phím xoá dấu
| Dấu | Phím | Ví dụ gõ | Ra chữ |
|---|---|---|---|
| Sắc | s | bans | bán |
| Huyền | f | banf | bàn |
| Hỏi | r | banr | bản |
| Ngã | x | max | mã |
| Nặng | j | banj | bạn |
| Xoá dấu thanh | z | banfz | ban |
Năm phím dấu này nằm gọn ở hai hàng phím chữ: s, f ở hàng giữa bên tay trái, r ở hàng trên, x ở hàng dưới, còn j ở hàng giữa bên tay phải. Người gõ mười ngón không phải với tay đi đâu xa.
Gõ lặp để lấy lại chữ gốc
Khi cần chính chữ cái chứ không cần dấu, gõ phím đó thêm một lần. Bộ gõ sẽ huỷ dấu vừa tạo và để lại chữ cái thường:
- ass ra "as" (lần s thứ nhất tạo dấu sắc, lần thứ hai huỷ dấu và để lại chữ s).
- aaa ra "aa", ddd ra "dd", oww ra "ow".
- ww ra chữ "w" thường khi w đứng riêng đã biến thành ư.
Đây là cứu cánh khi cần gõ tên riêng nước ngoài, mã sản phẩm, địa chỉ email trong lúc bộ gõ vẫn đang bật tiếng Việt.
Quy tắc bỏ dấu cuối từ
Với bộ gõ hiện đại, phím dấu thanh có thể gõ ở bất kỳ đâu sau nguyên âm. Ba cách sau cho cùng chữ "tiếng":
- tieengs – gõ hết chữ rồi bỏ dấu cuối.
- tieesng – bỏ dấu ngay sau nguyên âm.
- tiesng rồi thêm e – không phải bộ gõ nào cũng chịu, dễ ra sai.
Người dạy gõ thường khuyên cách thứ nhất, vì ba lẽ:
- Bộ gõ biết đủ cả chữ mới đặt dấu đúng chỗ. Chữ "hoàng" có dấu trên a, chữ "của" có dấu trên u, chữ "quả" có dấu trên a. Nếu bạn gõ dấu khi chữ mới có một nửa, bộ gõ phải đoán, rồi sửa lại khi bạn gõ tiếp. Phần lớn bộ gõ sửa được, nhưng ở vài chương trình, nhất là trên trình duyệt và Excel, việc sửa lui sửa tới này dễ sinh lỗi mất chữ.
- Tay giữ nhịp đều. Gõ phần chữ như gõ tiếng Anh, rồi chốt bằng một phím dấu. Người gõ mười ngón quen nhịp này thì nhanh hơn hẳn so với dừng giữa chữ để nghĩ dấu.
- Dễ soát lỗi. Dấu thanh luôn là phím cuối, nên khi lỡ tay chỉ cần gõ lại phím dấu đúng: banf ra bàn, gõ thêm s sẽ đổi thành bán, không phải xoá cả chữ.
Riêng các dấu mũ, móc, trăng (aa, ow, aw…) thì nên gõ ngay sau nguyên âm cho tự nhiên, dù nhiều bộ gõ cũng cho gõ w sau cả chữ (gõ "nuocw" vẫn ra "nươc").
Những phím hai vai và lúc chúng gây rối
Vì s, f, r, x, j, w, z vừa là chữ vừa là dấu, có những tình huống bộ gõ hiểu nhầm:
| Tình huống | Gõ | Dễ ra | Cách xử lý |
|---|---|---|---|
| Từ tiếng Anh có s sau nguyên âm | bus | bú | gõ "buss", hoặc tạm tắt tiếng Việt |
| Tên có w đầu chữ | Windows | Ưindows | gõ "WWindows" hoặc dùng tuỳ chọn Simple Telex |
| Chữ có f, j, z trong từ mượn | jazz, file | chữ lạ có dấu | bật "tự khôi phục từ sai" trong bộ gõ |
| Viết tắt chữ hoa | CSS, SOS | CSS hoặc SÓ | gõ lặp phím hoặc tắt tiếng Việt |
Các bộ gõ mới có tuỳ chọn kiểm tra chính tả: nếu chuỗi bạn gõ không thể là một âm tiết tiếng Việt (như "windows"), bộ gõ tự trả lại các phím gốc. Bật tuỳ chọn này giải quyết phần lớn chuyện gõ lẫn tiếng Anh. Bài Gõ xen tiếng Anh trong văn bản tiếng Việt trong cùng mục bàn kỹ hơn.
Telex đầy đủ và Telex đơn giản
Nhiều bộ gõ có thêm một biến thể gọi là Simple Telex (Telex đơn giản). Theo mã nguồn của bộ máy Unikey, bản Telex đầy đủ còn nhận phím [ ra ơ, ] ra ư, { ra Ơ, } ra Ư, và cho w đứng riêng thành ư. Bản Simple Telex bỏ các phím ngoặc, và ở biến thể thứ nhất thì w chỉ có tác dụng khi đứng sau u, o, a. macOS cũng có sẵn cả "Telex" lẫn "Simple Telex". Chi tiết khác nhau giữa hai bản có bài riêng trong mục này.
Bài tập tự kiểm bảng phím
Gõ từng dòng ở cột trái, so với cột phải. Nếu ra khác, xem lại bảng ở trên hoặc kiểm tra bộ gõ đang để kiểu Telex và bảng mã Unicode.
| Gõ | Phải ra | Luyện điểm gì |
|---|---|---|
| Vieejt Nam | Việt Nam | ê + nặng |
| ddaats nuwowcs | đất nước | đ, â, ươ, dấu sắc |
| hoaf binhf | hoà bình (hoặc hòa bình) | vị trí dấu theo kiểu đặt dấu |
| cuar quar | của quả | dấu trên u và trên a |
| gias gif | giá gì | gi + nguyên âm |
| muoons nguwowif | muốn người | uô, ươi |
| khuyeens khichs | khuyến khích | uyê |
| bao nhieeu | bao nhiêu | iêu, chữ không dấu đứng cạnh chữ có dấu |
| xin chaof cacs banj | xin chào các bạn | câu ngắn liền mạch |
Thêm một phép thử nhỏ: gõ "baoo". Chữ "bao" không có mũ, nên chữ o thừa sẽ khiến bộ gõ cố tạo ô. Bộ gõ có bật kiểm tra chính tả thường nhận ra "baô" không phải âm tiết tiếng Việt và trả lại các phím gốc; bộ gõ không bật thì để nguyên chữ lạ. Biết trước bộ gõ của mình phản ứng thế nào sẽ đỡ bối rối khi gặp trong văn bản thật.
Góc nhìn hôm nay: Telex còn đáng học không
Bàn phím điện thoại bây giờ có gợi ý từ, nhận giọng nói, và nhiều người gõ tiếng Việt chỉ bằng cách chạm chọn chữ có dấu. Nhưng trên máy tính, Telex vẫn là cách gõ phổ biến nhất: Windows có sẵn bàn phím "Vietnamese Telex" từ bản Windows 10 năm 2019, macOS có sẵn từ lâu, và mọi bộ gõ cài thêm đều lấy Telex làm mặc định.
Học Telex cho chắc tốn khoảng một buổi để thuộc bảng, vài tuần để tay tự gõ không nghĩ. Ai định học gõ mười ngón nên học Telex cùng lúc, vì phím dấu nằm trên hàng chữ nên không phải đổi tư thế tay. Muốn đi tiếp:
- Xem bài Telex hay VNI để biết khi nào VNI hợp hơn.
- In bảng phím ở trên, dán cạnh màn hình một tuần đầu.
- Mở phần tuỳ chọn của bộ gõ, bật "kiểm tra chính tả" và "bỏ dấu tự do" nếu chưa bật.
Câu hỏi thường gặp
Gõ Telex dấu sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng là phím nào?
Sắc là s, huyền là f, hỏi là r, ngã là x, nặng là j. Phím z dùng để xoá dấu thanh vừa đặt. Nên gõ phím dấu ở cuối từ, ví dụ "banj" ra "bạn".
Gõ chữ đ trong Telex thế nào?
Gõ hai lần chữ d: "dd" ra đ, "DD" ra Đ. Nếu cần hai chữ d thật, gõ ba lần "ddd" để huỷ chữ đ.
Vì sao gõ chữ w lại ra chữ ư?
Trong Telex đầy đủ, w đứng riêng được hiểu là ư để gõ nhanh. Muốn có chữ w thường thì gõ "ww", hoặc chuyển bộ gõ sang Simple Telex, nơi w chỉ có tác dụng khi đứng sau u, o, a.
Có bắt buộc phải gõ dấu ở cuối từ không?
Không bắt buộc, bộ gõ hiện nay cho bỏ dấu ở nhiều vị trí. Nhưng gõ dấu cuối từ giúp bộ gõ đặt dấu đúng nguyên âm, ít lỗi trên trình duyệt và giữ nhịp tay đều hơn.
Làm sao gõ từ tiếng Anh khi đang bật Telex?
Gõ lặp phím dấu để huỷ dấu, ví dụ "buss" ra "bus", hoặc bật tuỳ chọn tự khôi phục từ sai trong bộ gõ. Với đoạn tiếng Anh dài thì nhanh nhất là bấm phím tắt chuyển sang chế độ tiếng Anh.
