Bàn phím QWERTY ra đời cùng chiếc máy chữ Sholes & Glidden, do Christopher Latham Sholes và cộng sự mày mò sắp xếp lại suốt nhiều năm, rồi được hãng Remington đưa ra thị trường giữa thập niên 1870. Thứ tự phím ấy không được thiết kế cho máy tính, cũng không phải bố cục "tốt nhất" theo nghĩa khoa học. Nó còn sống đến nay chủ yếu vì hàng trăm triệu người đã quen tay, và mọi thứ xung quanh — trường học, phần mềm, bộ gõ — đều xây trên nó.
Từ bàn phím xếp theo ABC đến QWERTY
Sholes là thợ in và chủ báo ở Milwaukee (Mỹ). Cuối thập niên 1860, ông cùng Carlos Glidden và Samuel Soule làm một chiếc máy viết bằng phím. Bằng sáng chế năm 1868 của nhóm cho thấy hàng phím gần như xếp theo thứ tự chữ cái, trông giống phím đàn piano hai tầng. Từ đó đến lúc máy được bán ra, thứ tự phím bị đổi đi đổi lại nhiều lần qua các mẫu thử.
Năm 1873, nhóm bán quyền sản xuất cho E. Remington and Sons — một hãng làm súng và máy khâu ở bang New York. Chiếc Sholes & Glidden Type-Writer ra thị trường khoảng năm 1874 với hàng phím trên gần giống QWERTY hôm nay. Máy này chỉ gõ được chữ in hoa. Đến mẫu Remington No. 2 (1878) mới có phím chuyển để gõ cả hoa lẫn thường — tổ tiên của phím Shift.
Chuyện chiếc máy chữ ra đời, người dùng nó ra sao và nghề đánh máy hình thành thế nào được kể riêng ở mục lịch sử máy chữ. Bài này chỉ theo dấu thứ tự phím.
Vì sao lại là Q-W-E-R-T-Y: các cách giải thích
Không có tài liệu nào do chính Sholes để lại giải thích từng vị trí phím. Vì vậy có nhiều cách giải thích, mức tin cậy khác nhau.
Chống kẹt cần chữ — cách giải thích phổ biến nhất
Máy chữ đời đầu có các cần chữ xếp thành vòng, đập ngược lên mặt giấy. Gõ nhanh hai phím có cần nằm sát nhau thì hai cần dễ va và kẹt lại. Cách giải thích chính là: nhóm Sholes tách các cặp chữ hay đi liền trong tiếng Anh (như "th", "st") ra xa nhau trên vòng cần chữ, để giảm kẹt.
"QWERTY làm người gõ chậm lại" — giai thoại bị nghi ngờ
Câu chuyện quen thuộc trên mạng kể rằng QWERTY được cố ý thiết kế để người gõ chậm đi. Giới nghiên cứu lịch sử công nghệ nghi ngờ cách kể này. Chống kẹt là để máy chạy trơn khi gõ nhanh, không phải để làm người gõ chậm. Thực tế, nhiều cặp chữ phổ biến như "er", "re", "ed" vẫn nằm sát nhau trên QWERTY.
Ảnh hưởng của người đánh điện tín
Năm 2011, hai nhà nghiên cứu Nhật Koichi Yasuoka và Motoko Yasuoka (Đại học Kyoto) công bố bài khảo cứu dựa trên các bằng sáng chế và thư từ thời đó. Họ cho rằng những người dùng đầu tiên của máy chữ là nhân viên chép tin điện tín Morse, và thứ tự phím được chỉnh dần theo nhu cầu của họ. Đây là một giả thuyết có tư liệu, nhưng vẫn chưa được coi là lời giải duy nhất.
Chữ "TYPEWRITER" nằm trọn ở hàng trên
Tất cả các chữ trong từ TYPEWRITER đều nằm trên hàng phím trên cùng. Có giai thoại nói đó là để người bán hàng gõ tên máy thật nhanh khi chào hàng. Không có bằng chứng chắc chắn; nên coi đây là chuyện vui hơn là lý do thiết kế.
Bảng mốc thời gian của QWERTY
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1868 | Sholes, Glidden, Soule được cấp bằng sáng chế máy chữ tại Mỹ; phím gần như xếp theo ABC |
| 1873 | Hợp đồng sản xuất với E. Remington and Sons |
| khoảng 1874 | Máy Sholes & Glidden bán ra, hàng phím gần giống QWERTY, chỉ gõ chữ hoa |
| 1878 | Remington No. 2 có phím chuyển hoa/thường; Sholes được cấp bằng sáng chế có bố cục QWERTY |
| cuối thế kỷ 19 | Các hãng máy chữ lớn ở Mỹ dần thống nhất theo QWERTY |
| thế kỷ 20 | QWERTY đi vào máy chữ điện, máy điện báo, rồi bàn phím máy tính |
| nay | Là bố cục mặc định trên hầu hết máy tính, điện thoại dùng chữ Latinh |
Vì sao không ai thay được QWERTY
Đã có nhiều bố cục được đề xuất để thay, nổi tiếng nhất là Dvorak và Colemak (xem bài riêng trong mục này). Nhưng QWERTY vẫn đứng vững. Lý do chủ yếu không nằm ở kỹ thuật.
- Chi phí học lại. Một người gõ mười ngón thạo QWERTY mất nhiều tuần, có khi nhiều tháng, mới lấy lại tốc độ cũ trên bố cục khác.
- Hiệu ứng mạng. Máy ở trường, ở cơ quan, ở quán in đều là QWERTY. Ai đổi bố cục thì mỗi lần ngồi máy người khác lại gặp khó.
- Mọi thứ đã xây trên nó. Phím tắt Ctrl+Z, X, C, V nằm cạnh nhau ở góc trái là nhờ vị trí trên QWERTY. Sách dạy gõ, phần mềm luyện gõ, bộ gõ tiếng Việt đều mặc định QWERTY.
- Lợi ích của bố cục mới chưa rõ ràng. Các nghiên cứu so sánh tốc độ cho kết quả không thống nhất, nên khó thuyết phục cả xã hội đổi.
Nhà kinh tế học Paul David dùng QWERTY làm ví dụ kinh điển cho khái niệm "phụ thuộc lối mòn" (path dependence) trong bài viết năm 1985: một lựa chọn sớm, dù chưa chắc tối ưu, có thể khoá cả xã hội vào nó. Sau đó, Stan Liebowitz và Stephen Margolis phản bác rằng bằng chứng về ưu thế của bố cục khác rất yếu. Cuộc tranh luận này đến nay vẫn được dạy trong các lớp kinh tế học.
Các biến thể: AZERTY, QWERTZ và bàn phím người Việt dùng
QWERTY không hoàn toàn giống nhau ở mọi nước. Mỗi ngôn ngữ chỉnh lại một ít cho hợp chữ viết của mình.
| Bố cục | Nơi dùng chính | Khác QWERTY Mỹ ở đâu |
|---|---|---|
| QWERTY Mỹ (US) | Mỹ, Việt Nam và nhiều nước châu Á | Bản gốc phổ biến nhất trên máy tính |
| QWERTY Anh (UK) | Anh, Ireland | Phím Enter hình chữ L ngược, vị trí @ và " đổi chỗ, có phím £ |
| QWERTZ | Đức, Áo, Thuỵ Sĩ, Trung Âu | Đổi chỗ Y và Z, thêm phím ä, ö, ü, ß |
| AZERTY | Pháp, Bỉ | Đổi A–Q và Z–W, M nằm ở hàng giữa, hàng số phải giữ Shift |
Người Việt dùng bàn phím QWERTY kiểu Mỹ. Chữ có dấu không cần phím riêng: bộ gõ biến tổ hợp phím thành chữ, ví dụ trong kiểu Telex gõ dd ra đ, gõ s sau nguyên âm ra dấu sắc. Bảng phím Telex, VNI đầy đủ có ở mục kiểu gõ. Điều cần nhớ ở đây: Telex dựa hoàn toàn vào vị trí chữ trên QWERTY. Các phím dấu s, f, r, x, j và phím w đều rơi vào vùng dễ với của hai bàn tay, nên gõ Telex trên QWERTY khá thuận.
Nếu máy bị cài nhầm bố cục (thường gặp khi mua laptop xách tay từ Pháp, Đức), gõ chữ "a" lại ra "q", gõ "z" ra "y". Lỗi nằm ở thiết lập bố cục bàn phím của hệ điều hành, không phải ở bộ gõ tiếng Việt. Vào phần cài đặt ngôn ngữ và bàn phím, chọn bố cục "US" là xong.
Bài tập nhỏ: tự cảm nhận logic của QWERTY
Thử ba việc dưới đây trong năm phút để hiểu vì sao QWERTY vừa "kỳ lạ" vừa khó bỏ.
- Đếm hàng giữa. Gõ câu "Hôm nay trời đẹp, cả nhà đi chơi công viên" và để ý bao nhiêu phím nằm ở hàng giữa (A S D F G H J K L). Với tiếng Anh, chỉ khoảng một phần ba số lần gõ rơi vào hàng cơ sở — đây là điểm các bố cục thay thế hay chê.
- Tìm cặp tay. Gõ chữ "were", "tested", "after". Bạn sẽ thấy cả từ chỉ dùng tay trái. QWERTY dồn khá nhiều việc cho tay trái với tiếng Anh.
- Thử với Telex. Gõ "Việt" bằng Telex: V-i-e-e-j-t. Phím e ở tay trái, j ở tay phải. Các phím dấu Telex nằm rải ở cả hai tay, nên tiếng Việt gõ trên QWERTY chia việc hai tay đều hơn tiếng Anh.
Góc nhìn hôm nay
QWERTY là ví dụ tốt để hiểu rằng công nghệ không phải lúc nào cũng thắng vì tốt nhất; nhiều khi nó thắng vì đến trước và được dùng rộng. Với người học gõ phím, kết luận thực tế khá đơn giản: học QWERTY là lựa chọn an toàn, vì gần như mọi máy bạn sẽ ngồi đều dùng nó. Đầu tư vào gõ mười ngón đúng kỹ thuật mang lại nhiều hơn là đổi bố cục.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc bài "Clio and the Economics of QWERTY" của Paul David (1985), bài phản biện "The Fable of the Keys" của Liebowitz và Margolis (1990), và bài khảo cứu "On the Prehistory of QWERTY" của Yasuoka và Yasuoka (2011). Các bảo tàng khoa học và công nghệ lớn trên thế giới thường trưng bày máy Sholes & Glidden; nhìn tận mắt vòng cần chữ sẽ hiểu ngay chuyện "kẹt phím" là gì.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra bàn phím QWERTY?
Bố cục QWERTY gắn với Christopher Latham Sholes, người cùng Carlos Glidden và Samuel Soule làm máy chữ ở Mỹ cuối thập niên 1860. Thứ tự phím được chỉnh qua nhiều mẫu thử, rồi đi vào máy Sholes & Glidden do Remington sản xuất giữa thập niên 1870.
Vì sao bàn phím không xếp theo thứ tự ABC?
Bản thử đầu tiên của Sholes gần như xếp theo ABC. Thứ tự bị đổi dần, theo cách giải thích phổ biến là để tách các cặp chữ hay đi liền, tránh kẹt cần chữ trên máy chữ cơ. Khi QWERTY đã phổ biến, việc quay lại ABC không còn lợi ích gì đủ lớn.
QWERTY có thật sự làm người gõ chậm lại không?
Đây là giai thoại phổ biến nhưng bị giới nghiên cứu nghi ngờ. Mục tiêu được nhắc nhiều nhất là chống kẹt máy, giúp gõ nhanh mà máy không hỏng nhịp. Nhiều cặp chữ thông dụng vẫn nằm sát nhau trên QWERTY.
Bàn phím người Việt dùng là loại gì?
Người Việt dùng bố cục QWERTY kiểu Mỹ (US). Chữ có dấu được tạo bằng bộ gõ theo kiểu Telex hoặc VNI, nên không cần phím riêng cho ă, â, đ hay các dấu thanh.
Gõ chữ a lại ra q là bị gì?
Máy đang dùng bố cục AZERTY của Pháp hoặc Bỉ. Vào phần cài đặt ngôn ngữ và bàn phím của hệ điều hành, thêm bố cục US và xoá bố cục lạ đi là chữ sẽ đúng lại.
