Người nói chuyện bình thường phát ra khoảng 120 đến 160 từ tiếng Anh mỗi phút, gấp hai đến ba lần tốc độ gõ phím của người văn phòng — vì thế muốn ghi kịp từng lời, người ta dùng tốc ký: viết tay bằng hệ ký hiệu rút gọn, hoặc gõ trên máy tốc ký, nơi người gõ bấm nhiều phím cùng lúc để ghi cả âm tiết hay cả từ trong một lần nhấn. Người dùng máy tốc ký chuyên nghiệp ở các nước có nghề này thường phải đạt trên 200 từ mỗi phút để được cấp chứng chỉ. Tốc ký không phải gõ phím nhanh hơn, mà là gõ theo một cách khác hẳn.
Vì sao bàn phím thường không theo kịp lời nói
Trên bàn phím thường, mỗi lần nhấn cho ra một ký tự. Một từ tiếng Anh cần trung bình năm, sáu lần nhấn kể cả dấu cách. Với tiếng Việt gõ Telex, mỗi âm tiết cần khoảng năm, sáu lần nhấn tính cả phím dấu. Dù gõ rất nhanh, ngón tay vẫn bị giới hạn bởi số lần nhấn cần thiết.
Trong khi đó, người nói không bị giới hạn như vậy. Một cuộc họp sôi nổi, một phiên xét xử, một buổi phỏng vấn đều có lúc người nói nhanh vượt xa khả năng gõ của người thường. Đó là khoảng trống mà tốc ký sinh ra để lấp vào.
Tốc ký viết tay: hệ ký hiệu rút gọn
Tốc ký viết tay có lịch sử rất lâu đời. Ở La Mã cổ đại đã có hệ ký hiệu ghi nhanh thường được gắn với tên Tiro, thư ký của Cicero. Thời hiện đại, hai hệ thống nổi tiếng nhất trong tiếng Anh là:
- Tốc ký Pitman: do Isaac Pitman (Anh) công bố năm 1837, ghi theo âm chứ không theo chữ, dùng nét đậm nét nhạt và vị trí nét để phân biệt âm.
- Tốc ký Gregg: do John Robert Gregg công bố năm 1888, dùng các nét cong mềm theo kiểu chữ viết tay, phổ biến rộng ở Mỹ.
Nguyên lý chung của tốc ký viết tay là ghi âm thay vì ghi chữ, bỏ bớt nguyên âm khi có thể, và dùng ký hiệu riêng cho những từ, cụm từ hay gặp. Ở Việt Nam cũng có các hệ tốc ký tiếng Việt được dạy cho thư ký và phóng viên, thường dựa trên việc ký hiệu hoá phụ âm đầu, vần và thanh điệu.
Máy tốc ký hoạt động thế nào
Máy tốc ký (stenotype) ra đời ở Mỹ vào đầu thế kỷ 20 và được cải tiến liên tục. Khác bàn phím thường ở ba điểm chính:
| Đặc điểm | Bàn phím thường | Máy tốc ký |
|---|---|---|
| Số phím | Khoảng 100 phím | Khoảng hai chục phím |
| Cách nhấn | Từng phím một, lần lượt | Nhiều phím cùng lúc, như bấm hợp âm trên đàn |
| Mỗi lần nhấn cho ra | Một ký tự | Một âm tiết, một từ, có khi cả cụm từ |
| Bố cục | Theo chữ cái (QWERTY) | Theo âm: phụ âm đầu bên trái, nguyên âm ở giữa (gõ bằng ngón cái), phụ âm cuối bên phải |
| Kết quả | Chữ hiện ra trực tiếp | Mã âm, được phần mềm tra từ điển để đổi thành chữ |
Ví dụ đơn giản hoá: để ghi một âm tiết gồm phụ âm đầu, nguyên âm và phụ âm cuối, người gõ dùng ngón tay trái bấm phím phụ âm đầu, ngón cái bấm phím nguyên âm, ngón tay phải bấm phím phụ âm cuối, tất cả cùng một lúc. Một cú nhấn thay cho bốn, năm lần nhấn trên bàn phím thường.
Ngày nay máy tốc ký nối với máy tính, phần mềm dịch mã âm ra chữ theo thời gian thực. Mỗi người gõ có một "từ điển" riêng, tích luỹ qua nhiều năm, chứa cách ghi tắt cho hàng chục nghìn từ và cụm từ. Đây là lý do học máy tốc ký mất nhiều thời gian: không chỉ luyện tay mà còn luyện cả một hệ thống ghi nhớ.
Tốc độ của máy tốc ký
Ở những nước có nghề ghi tốc ký toà án và làm phụ đề trực tiếp bằng máy tốc ký, các hiệp hội nghề nghiệp đặt ra mức tốc độ để cấp chứng chỉ. Tại Mỹ, Hiệp hội Ghi tốc ký Quốc gia (NCRA) có chứng chỉ phổ biến yêu cầu người thi ghi được tới 225 từ mỗi phút ở phần hỏi đáp, với độ chính xác 95%.
Ở đỉnh cao, người ghi tốc ký Mark Kislingbury được Guinness World Records ghi nhận với kết quả 360 từ mỗi phút trong một bài thi ghi tốc ký thời gian thực năm 2004. Con số này thuộc hạng mục riêng của máy tốc ký, không so trực tiếp với gõ phím thường.
| Cách ghi | Tốc độ tham khảo (tiếng Anh) |
|---|---|
| Viết tay thường | Khoảng 20 – 30 từ mỗi phút |
| Gõ bàn phím, người văn phòng | Khoảng 40 – 60 từ mỗi phút |
| Gõ bàn phím, người rất nhanh | Trên 100 từ mỗi phút |
| Lời nói hội thoại | Khoảng 120 – 160 từ mỗi phút |
| Máy tốc ký, mức chứng chỉ nghề | Khoảng 180 – 225 từ mỗi phút |
Các con số trên chỉ để hình dung khoảng cách, vì mỗi nguồn đo theo cách khác nhau.
Tốc ký và tiếng Việt
Tiếng Việt có những đặc điểm khiến việc ghi nhanh vừa thuận lợi vừa khó. Thuận lợi: mỗi âm tiết có cấu trúc khá đều (phụ âm đầu, vần, thanh), viết rời từng âm tiết, nên dễ chia thành phần để ký hiệu hoá. Khó: có sáu thanh điệu, và bỏ thanh đi thì nhiều âm tiết trùng nhau, dễ hiểu sai khi đọc lại.
Máy tốc ký theo kiểu Mỹ được thiết kế cho tiếng Anh, muốn dùng cho tiếng Việt cần một hệ thống ghi và từ điển riêng. Phần mềm tốc ký mã nguồn mở Plover cho phép dùng bàn phím thường có hỗ trợ nhấn nhiều phím cùng lúc làm máy tốc ký, và người dùng có thể tự xây dựng hệ thống ghi cùng từ điển riêng, nên về nguyên tắc có thể áp dụng cho ngôn ngữ khác tiếng Anh. Tuy nhiên, theo những gì được công bố công khai, máy tốc ký tiếng Việt chưa trở thành nghề phổ biến như ở các nước nói tiếng Anh.
Thay thế hiện đại: ghi âm và nhận dạng giọng nói
Ngày nay, nhiều nơi thay tốc ký bằng ghi âm rồi gõ lại, hoặc dùng phần mềm nhận dạng giọng nói tạo bản nháp rồi người soát sửa. Cách này giảm áp lực phải ghi kịp tại chỗ, nhưng có những giới hạn:
- Phần mềm nhận dạng có thể nhầm khi nhiều người nói chồng lên nhau, giọng địa phương, thuật ngữ chuyên ngành.
- Gõ lại từ bản ghi âm mất thời gian, thường gấp nhiều lần độ dài bản ghi.
- Một số tình huống cần văn bản ngay tại chỗ, như phụ đề trực tiếp cho người khiếm thính.
Ở các nước có nghề này, có cả kỹ thuật "nói lại" (respeaking): một người nghe rồi nói lại rõ ràng vào phần mềm nhận dạng đã được luyện theo giọng của mình, kết hợp với việc sửa nhanh bằng bàn phím. Cách làm phụ đề, biên bản theo quy trình có ở mục Soạn thảo văn bản.
Góc nhìn hôm nay: học được gì từ tốc ký cho việc gõ hằng ngày
Bạn không cần học máy tốc ký để mượn ý tưởng của nó. Nguyên lý cốt lõi, ghi tắt những gì lặp lại, dùng được ngay trên bộ gõ tiếng Việt thông thường. Chức năng gõ tắt trong các bộ gõ phổ biến cho phép bạn gõ "ubnd" ra "Uỷ ban nhân dân", "hdqt" ra "hội đồng quản trị". Với người thường xuyên ghi biên bản hay soạn văn bản có nhiều cụm cố định, một bảng gõ tắt vài chục mục có thể tiết kiệm rất nhiều phím mỗi ngày.
Còn nếu muốn tìm hiểu tốc ký viết tay, có thể tìm các giáo trình tốc ký tiếng Việt dành cho thư ký và phóng viên ở thư viện, hoặc tìm hiểu dự án Plover nếu quan tâm tới máy tốc ký.
Câu hỏi thường gặp
Tốc ký là gì?
Tốc ký là cách ghi nhanh lời nói bằng hệ ký hiệu rút gọn khi viết tay, hoặc bằng máy tốc ký cho phép bấm nhiều phím cùng lúc. Mục đích là ghi kịp tốc độ nói, vốn nhanh hơn nhiều so với viết tay hay gõ phím thường.
Máy tốc ký khác bàn phím thường thế nào?
Máy tốc ký chỉ có khoảng hai chục phím và người gõ bấm nhiều phím cùng lúc như bấm hợp âm. Mỗi lần nhấn ghi được cả âm tiết hoặc cả từ, rồi phần mềm tra từ điển để đổi thành chữ. Bàn phím thường mỗi lần nhấn chỉ cho ra một ký tự.
Máy tốc ký gõ nhanh tới mức nào?
Người ghi tốc ký chuyên nghiệp ở Mỹ thường phải đạt tới 225 từ mỗi phút để lấy chứng chỉ phổ biến của hiệp hội nghề nghiệp. Guinness World Records ghi nhận kết quả 360 từ mỗi phút trong một bài thi ghi tốc ký thời gian thực năm 2004.
Có máy tốc ký tiếng Việt không?
Máy tốc ký phổ biến được thiết kế cho tiếng Anh. Phần mềm mã nguồn mở Plover cho phép tự xây dựng hệ thống ghi riêng, nhưng máy tốc ký tiếng Việt chưa thành nghề phổ biến. Tốc ký viết tay tiếng Việt thì có giáo trình dạy cho thư ký và phóng viên.
Người nói bình thường nói bao nhiêu từ mỗi phút?
Với tiếng Anh, lời nói hội thoại thường vào khoảng 120 đến 160 từ mỗi phút, tuỳ người và tình huống. Con số này gấp hai đến ba lần tốc độ gõ phím của người văn phòng.
