Phông "Việt hoá" là phông vốn chỉ có chữ Latin cho tiếng Anh hoặc ngôn ngữ châu Âu, được ai đó vẽ thêm các chữ có dấu tiếng Việt rồi phát tán lại, thường kèm một tiền tố viết tắt của nhóm làm hoặc chữ "Việt hoá" trong tên. Rủi ro nằm ở hai chỗ: kỹ thuật (dấu lệch, thiếu chữ, khoảng cách dòng sai) và bản quyền (sửa phông thương mại mà không có phép của chủ sở hữu). Muốn dùng an toàn, cần biết phông gốc là gì, giấy phép gốc cho phép gì, và ai đã Việt hoá.
Vì sao có cả một "phong trào" Việt hoá phông
Suốt nhiều năm, số phông có sẵn chữ Việt rất ít: vài phông hệ thống như Times New Roman, Arial, Tahoma. Người làm quảng cáo, in ấn, thiết kế áo, làm thiệp cưới cần nhiều kiểu chữ hơn: chữ viết tay, chữ cổ điển, chữ trang trí. Kho phông tiếng Anh thì có hàng chục nghìn kiểu. Thế là người ta tự thêm dấu.
Những năm 2000 và 2010, nhiều nhóm và cá nhân trên diễn đàn thiết kế ở Việt Nam đã Việt hoá hàng nghìn phông, chia sẻ miễn phí theo bộ. Họ giúp cả một thế hệ thiết kế có chữ để dùng. Nhưng cũng chính cách làm này để lại một vùng xám lớn về bản quyền mà đến nay vẫn còn nhiều người dùng không để ý.
Nhận ra một phông Việt hoá
- Tên có tiền tố hoặc hậu tố lạ: một chữ viết tắt của nhóm Việt hoá đứng trước tên phông gốc.
- Thông tin trong tệp phông: mở thuộc tính tệp (trên Windows là phần Details của tệp .ttf, trên macOS là Font Book). Mục bản quyền (copyright) và nhà thiết kế (designer) thường vẫn ghi tên xưởng gốc nước ngoài, trong khi tên phông đã đổi.
- Dấu "lạc giọng": dấu có độ đậm hoặc kiểu nét khác hẳn thân chữ, nhất là ở phông viết tay, vì người Việt hoá vẽ thêm sau.
- Bộ chữ không đồng đều: chữ thường có dấu đẹp, chữ hoa có dấu lại thiếu hoặc xấu; hoặc có ă, â nhưng thiếu ơ, ư.
Rủi ro kỹ thuật
Không phải bản Việt hoá nào cũng kém, nhưng các lỗi sau gặp khá thường xuyên:
| Lỗi | Biểu hiện | Hậu quả |
|---|---|---|
| Thiếu chữ | Một số chữ như ỹ, Ỷ, ỵ không có | Phần mềm lấy chữ từ phông khác, lộ chữ lạc phông khi in |
| Dấu chồng sai | Dấu sắc đè lên dấu mũ ở ấ, ế | Chữ khó đọc, trông cẩu thả |
| Thông số chiều cao sai | Chữ hoa có dấu bị cắt đầu trong phần mềm | Mất dấu trên biển, áp phích, phụ đề |
| Không xử lý chữ tổ hợp | Chữ dán từ trang web hiện dấu lệch | Cùng một chữ lúc đẹp lúc xấu |
| Bảng mã cũ | Bản Việt hoá theo VNI hoặc TCVN3 thay vì Unicode | Phải gõ bằng bảng mã cũ, gửi đi là vỡ chữ |
Lỗi cuối đáng nói riêng. Nhiều bộ phông Việt hoá đời đầu được làm cho bảng mã VNI hoặc TCVN3, tức là chữ có dấu nằm ở vị trí mã riêng của bảng mã đó chứ không theo Unicode. Muốn hiện đúng, người gõ phải đặt bộ gõ về bảng mã cũ. Văn bản gõ theo cách đó gửi sang máy khác, hoặc mở bằng phông Unicode, sẽ thành chuỗi ký tự lạ. Ngày nay nên tránh hẳn loại phông này cho văn bản.
Rủi ro bản quyền: hiểu đúng một số khái niệm
Phần này là kiến thức phổ thông, không thay cho tư vấn pháp lý. Với dự án thương mại lớn, nên hỏi luật sư hoặc bộ phận pháp chế.
Tệp phông là sản phẩm có chủ
Tệp phông chữ (.ttf, .otf) là sản phẩm do người hoặc xưởng thiết kế tạo ra và phát hành kèm một giấy phép sử dụng. Giấy phép đó quyết định người dùng được làm gì: cài trên bao nhiêu máy, có được nhúng vào trang web, ứng dụng, có được dùng cho logo, có được sửa hay không. Mua hay tải miễn phí đều phải theo giấy phép.
Ba loại giấy phép hay gặp
- Giấy phép thương mại: phải trả tiền, thường cấm sửa đổi và cấm phân phối lại. Việt hoá phông loại này rồi chia sẻ là vi phạm điều khoản giấy phép, trừ khi có thoả thuận riêng với chủ sở hữu.
- "Miễn phí cho cá nhân" (free for personal use): hay gặp ở phông trang trí. Dùng cho thiệp mời của mình thì được, dùng cho bao bì, quảng cáo, logo bán hàng thì không. Nhiều người dùng nhầm loại này cho việc kinh doanh.
- Giấy phép mở (như SIL Open Font License): cho phép sửa và phân phối lại, kể cả thêm dấu tiếng Việt. Điều kiện đáng nhớ: bản sửa phải giữ giấy phép OFL, và nếu phông gốc có "tên dành riêng" thì bản sửa phải đổi sang tên khác.
Như vậy Việt hoá một phông OFL theo đúng điều kiện là hợp lệ. Việt hoá một phông thương mại mà không có phép thì người làm và cả người dùng đều có thể gặp rắc rối khi chủ sở hữu khiếu nại, nhất là khi phông xuất hiện trên bao bì, biển hiệu, quảng cáo của doanh nghiệp.
Năm câu hỏi trước khi dùng một phông Việt hoá
- Phông gốc tên là gì, của ai? Xem mục bản quyền trong tệp phông, tra tên đó trên mạng.
- Giấy phép gốc là loại nào? Thương mại, miễn phí cá nhân hay giấy phép mở?
- Người Việt hoá có được phép không? Một số xưởng nước ngoài đã hợp tác chính thức với nhà thiết kế Việt để ra bản tiếng Việt; khi đó thông tin sẽ được ghi rõ trên trang của xưởng.
- Mình dùng vào việc gì? Thiệp cá nhân khác hẳn logo doanh nghiệp, bao bì in hàng nghìn bản.
- Có phông thay thế an toàn hơn không? Thường là có: kho phông giấy phép mở hiện có nhiều kiểu đủ chữ Việt, kể cả chữ viết tay và chữ trang trí.
Bài tập: kiểm "lý lịch" một phông trên máy mình
Mở thư mục phông trên máy, chọn ba phông có tên lạ mà mình từng dùng cho thiết kế. Với mỗi phông, ghi vào bảng:
| Tên phông trên máy | Tên gốc / tác giả (từ mục bản quyền) | Giấy phép gốc | Mình đã dùng cho việc gì | Giữ hay thay |
|---|---|---|---|---|
| … | … | … | … | … |
| … | … | … | … | … |
| … | … | … | … | … |
Những phông không rõ gốc, hoặc gốc là phông thương mại, mà lại đang dùng cho sản phẩm bán ra, nên lên kế hoạch thay bằng phông có giấy phép rõ ràng.
Góc nhìn hôm nay
Thời "thiếu phông" đã qua. Ngày nay, nhiều xưởng chữ quốc tế làm sẵn tiếng Việt ngay từ đầu, và ngày càng có nhiều nhà thiết kế chữ người Việt làm phông có giấy phép đàng hoàng, cả miễn phí lẫn trả phí. Các bộ Việt hoá cũ vẫn có giá trị lịch sử, ghi lại thời người Việt tự xoay xở để có chữ đẹp. Nhưng với sản phẩm đem bán, quảng cáo, nhận diện thương hiệu, lựa chọn khôn ngoan là phông có nguồn gốc và giấy phép rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Phông Việt hoá là gì?
Là phông gốc chỉ có chữ Latin cho tiếng Anh hoặc châu Âu, được người khác vẽ thêm chữ có dấu tiếng Việt rồi chia sẻ lại. Tên phông thường có thêm tiền tố của nhóm Việt hoá. Chất lượng và tính hợp pháp phụ thuộc vào phông gốc và cách làm.
Dùng phông Việt hoá có vi phạm bản quyền không?
Tuỳ giấy phép của phông gốc. Nếu phông gốc dùng giấy phép mở như SIL Open Font License và bản Việt hoá tuân đúng điều kiện thì hợp lệ. Nếu phông gốc là phông thương mại và việc Việt hoá không được phép, dùng cho mục đích kinh doanh có thể gặp rủi ro khi chủ sở hữu khiếu nại.
Phông "free for personal use" có dùng cho cửa hàng được không?
Không. Loại giấy phép này chỉ cho dùng cá nhân, không thương mại. Dùng cho biển hiệu, bao bì, logo, quảng cáo của cửa hàng cần mua giấy phép thương mại hoặc chọn phông khác.
Làm sao biết phông gốc của một phông Việt hoá?
Mở thuộc tính tệp phông, xem mục bản quyền và nhà thiết kế; thông tin xưởng gốc thường vẫn còn ở đó. Sau đó tra tên phông gốc trên mạng để đọc giấy phép trên trang chính thức của xưởng.
Vì sao phông Việt hoá cũ gõ ra chữ lạ trên máy khác?
Nhiều phông Việt hoá đời đầu được làm theo bảng mã VNI hoặc TCVN3, không theo Unicode. Văn bản gõ bằng bảng mã cũ sẽ thành ký tự lạ khi mở bằng phông Unicode hoặc trên máy không có phông đó.
