Chữ như ế, ẩ, ỡ khó thiết kế vì một ký tự phải chứa tới hai dấu xếp chồng: dấu mũ hoặc dấu trăng ở dưới, dấu thanh ở trên. Hai dấu cùng tranh nhau khoảng trống ít ỏi phía trên thân chữ, trong khi vẫn phải đọc rõ ở cỡ nhỏ và không được đụng dòng chữ phía trên. Tiếng Việt là một trong rất ít chữ viết Latin dùng dấu chồng dấu thường xuyên đến vậy, nên phông làm cho tiếng Anh hay tiếng Pháp gần như không có sẵn lời giải.
Vì sao tiếng Việt "nhiều tầng" hơn chữ Latin khác
Tiếng Pháp có é, è, ê, tiếng Đức có ä, ö, ü, nhưng mỗi chữ chỉ mang một dấu. Tiếng Việt thì khác: dấu phụ (mũ, trăng, móc) thay đổi nguyên âm, còn dấu thanh ghi thanh điệu, và hai lớp này cộng dồn lên nhau. Kết quả là ba tầng ký hiệu theo chiều dọc:
- Tầng thân chữ: a, e, o.
- Tầng dấu phụ: mũ (â, ê, ô), trăng (ă).
- Tầng dấu thanh: sắc, huyền, hỏi, ngã.
Dấu nặng nằm dưới chân chữ nên không tranh chỗ trên đầu; chữ "ậ" chỉ có hai tầng phía trên. Các chữ ơ, ư mang móc bên phải, cũng không chồng theo chiều dọc. Nhóm thật sự "ba tầng" là các chữ ấ ầ ẩ ẫ, ế ề ể ễ, ố ồ ổ ỗ, ắ ằ ẳ ẵ — mười sáu chữ thường và mười sáu chữ hoa.
Bốn bài toán của người vẽ chữ
Chiều cao: chữ hoa đội dấu đụng trần
Mỗi phông có một khoảng chiều cao dự kiến cho dòng chữ. Chữ "Ẫ" hoa có thân cao bằng chữ hoa, thêm mũ, thêm ngã, dễ vượt quá giới hạn đó. Phần mềm nào tính khoảng dòng sát theo thông số của phông sẽ cắt mất ngọn dấu, hoặc dấu chạm vào chân chữ của dòng trên. Người thiết kế phải chọn: thu nhỏ dấu trên chữ hoa, hạ thấp dấu mũ, hay khai báo chiều cao dòng lớn hơn.
Vị trí: chồng thẳng hay đặt lệch
Cách ngây thơ nhất là đặt dấu thanh thẳng trên đỉnh dấu mũ. Làm vậy chữ cao vọt và dấu sắc dễ dính vào mũ thành một khối khó đọc. Nhiều phông làm tốt cho tiếng Việt chọn cách đặt dấu thanh lệch sang một bên của dấu mũ, hạ thấp xuống gần ngang đỉnh mũ, nhờ đó chữ thấp hơn và hai dấu tách bạch. Không có một quy chuẩn bắt buộc duy nhất; mỗi nhà thiết kế cân chỉnh theo dáng chữ của mình, và giới thiết kế vẫn bàn luận về cách nào tự nhiên hơn cho mắt người Việt.
Hình dạng: dấu hỏi không phải dấu chấm hỏi thu nhỏ
Lỗi rất hay gặp ở phông nước ngoài thêm tiếng Việt là vẽ dấu hỏi như một dấu "?" bé tí, hoặc như dấu móc của chữ khác. Dấu hỏi trong chữ Việt quen thuộc là một nét cong gọn, không có chấm dưới. Dấu ngã cũng vậy: phải đủ độ lượn để không nhầm với dấu gạch ngang, nhưng không quá rộng làm chữ phình ra.
Độ đậm: dấu phải cùng "giọng" với chữ
Ở phông đậm, nếu dấu vẫn mảnh như phông thường, chữ trông như bị dán dấu từ nơi khác. Ngược lại, dấu quá đậm ở phông mảnh làm cả đoạn văn lấm tấm như rắc tiêu. Dấu đẹp là dấu có nét tương xứng với thân chữ và khoảng trắng đều quanh nó.
Những chữ còn lại cũng có bẫy riêng
| Chữ | Cái khó | Dấu hiệu phông làm ẩu |
|---|---|---|
| ơ, ư, ớ, ữ… | Móc phải gắn liền thân chữ và không đẩy chữ bên cạnh ra xa | Móc rời như một dấu phẩy treo, hoặc chữ "ươ" giãn khoảng bất thường |
| ị, ỉ, ĩ | Dấu thay cho chấm trên chữ i | Vẫn còn chấm, dấu đè lên chấm |
| ạ, ặ, ậ, ợ, ự | Dấu nặng nằm dưới, gần chân chữ | Chấm nặng lệch sang chữ kế bên, hoặc đụng dấu phẩy của câu |
| Đ, đ | Gạch ngang phải rõ mà không cắt hỏng nét chữ | Gạch quá ngắn, nhìn như chữ D hay chữ d |
| ỳ, ỷ, ỹ | Chữ y có nét đuôi, dấu phải cân với cả chữ | Dấu lệch hẳn sang trái hoặc phải |
Dựng sẵn, tổ hợp và việc của phần mềm
Một chữ "ế" có thể đến tay phông dưới hai dạng: một ký tự duy nhất đã dựng sẵn, hoặc chuỗi "e + dấu mũ + dấu sắc". Với dạng thứ nhất, phông chỉ cần có sẵn hình chữ "ế" do nhà thiết kế vẽ. Với dạng thứ hai, phông phải chứa bảng hướng dẫn cho phần mềm biết đặt dấu nào vào đâu, khi gặp dấu sắc đi sau dấu mũ thì dời sang vị trí nào.
Phông thiếu bảng hướng dẫn này sẽ hiện chữ "ế" dựng sẵn rất đẹp nhưng chữ "ế" tổ hợp lại có dấu sắc đè thẳng lên mũ, hoặc lệch hẳn ra ngoài. Người đọc thấy cùng một chữ mà lúc đẹp lúc xấu trong cùng một trang, thường do văn bản được dán từ nhiều nguồn. Chi tiết về hai dạng mã này thuộc phần bảng mã; ở đây chỉ cần biết đó là lý do phông "đủ chữ" vẫn có thể hiện dấu lệch.
Tự kiểm dấu chồng dấu của một phông
Không cần biết thiết kế chữ vẫn đánh giá được. Gõ ba dòng sau, đặt cỡ 60 trở lên:
- ấ ầ ẩ ẫ — ế ề ể ễ — ố ồ ổ ỗ — ắ ằ ẳ ẵ
- Ấ Ầ Ẩ Ẫ — Ế Ề Ể Ễ — Ố Ồ Ổ Ỗ — Ắ Ằ Ẳ Ẵ
- Tiếng Việt kể chuyện ngẫm nghĩ, mỗi chữ một tầng dấu.
Rồi trả lời năm câu:
- Dấu thanh có chạm hoặc dính vào dấu mũ, dấu trăng không?
- Dấu hỏi và dấu ngã ở dòng 1 có phân biệt được khi lùi xa màn hình một bước?
- Dòng 2 có chữ nào cao vượt hẳn các chữ khác, trông như "đội mũ cao"?
- Ở dòng 3, đặt khoảng cách dòng đơn (1.0) và gõ thành ba dòng liền: dấu của dòng dưới có đụng chân dòng trên?
- Đổi sang kiểu đậm rồi kiểu nghiêng: dấu có đậm lên và nghiêng theo thân chữ không?
Phông qua được cả năm câu là phông đáng tin cho văn bản dài. Phông trượt hai câu trở lên chỉ nên dùng cho tiêu đề ngắn, nơi có thể chỉnh tay từng chữ.
Góc nhìn hôm nay
Trong nhiều năm, chữ Việt trên máy tính chịu cảnh "dấu dán": phông nước ngoài được người dùng tự gắn thêm dấu, ai làm sao thì làm vậy. Gần đây, các nhà thiết kế chữ người Việt và nước ngoài đã công bố nhiều tài liệu hướng dẫn thiết kế dấu tiếng Việt, và các thư viện phông lớn kiểm khá kỹ phần chữ Việt trước khi gắn nhãn hỗ trợ. Một tài liệu được nhắc nhiều là cuốn Vietnamese Typography của nhà thiết kế Donny Trương, đọc miễn phí trên mạng, minh hoạ rõ từng kiểu đặt dấu đúng và sai.
Với người gõ văn bản hằng ngày, bài học đơn giản: khi thấy chữ Việt trên tài liệu của mình trông "lấm tấm", "lệch lệch", lỗi không nằm ở mắt mình, cũng không nhất thiết ở bộ gõ. Rất có thể đó là phông chưa làm kỹ phần dấu chồng dấu. Đổi sang phông khác là cách sửa nhanh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Chữ nào trong tiếng Việt có hai dấu chồng lên nhau?
Đó là các chữ mang dấu mũ hoặc dấu trăng cộng thêm dấu sắc, huyền, hỏi, ngã: ấ ầ ẩ ẫ, ế ề ể ễ, ố ồ ổ ỗ, ắ ằ ẳ ẵ, cùng các chữ hoa tương ứng. Các chữ mang dấu nặng có hai dấu nhưng một dấu nằm dưới chân nên không chồng lên nhau.
Vì sao chữ hoa có dấu hay bị cắt mất phần dấu?
Chữ hoa vốn đã cao, thêm hai tầng dấu sẽ vượt khỏi chiều cao dòng mà phông hoặc phần mềm dự tính. Khi khoảng cách dòng đặt quá sát, phần mềm cắt mất phần dấu nhô lên. Tăng khoảng cách dòng hoặc đổi phông thường sửa được.
Dấu thanh trên chữ ê nên đặt thẳng trên mũ hay lệch sang bên?
Không có quy chuẩn bắt buộc duy nhất. Nhiều phông thiết kế kỹ cho tiếng Việt đặt dấu thanh lệch sang một bên và hạ thấp để chữ gọn hơn, nhưng mỗi nhà thiết kế cân chỉnh khác nhau. Điều quan trọng là hai dấu tách bạch và đọc rõ.
Vì sao cùng một chữ mà trong văn bản lúc dấu đẹp lúc dấu lệch?
Thường là vì văn bản trộn chữ dựng sẵn với chữ tổ hợp, do dán từ nhiều nguồn. Phông vẽ đẹp chữ dựng sẵn nhưng xử lý kém dạng tổ hợp sẽ hiện dấu lệch ở những chữ đó. Chuẩn hoá văn bản về một dạng hoặc đổi phông sẽ hết.
Có tài liệu nào hướng dẫn thiết kế dấu tiếng Việt không?
Có. Cuốn Vietnamese Typography của nhà thiết kế Donny Trương đọc miễn phí trên mạng, minh hoạ cách đặt và vẽ dấu. Nhiều nhà thiết kế chữ người Việt khác cũng công bố bài viết và bộ chữ mẫu để kiểm dấu.
