Một phông chữ được coi là hỗ trợ tiếng Việt khi nó vẽ đủ 134 chữ cái có dấu: 67 chữ thường và 67 chữ hoa, gồm các nguyên âm mang dấu thanh, các chữ ă, â, ê, ô, ơ, ư và chữ đ. Thiếu dù chỉ một chữ, máy sẽ phải mượn chữ đó từ phông khác, và văn bản lộ ra những chữ "lệch tông" hoặc ô vuông trắng. Cách kiểm nhanh nhất là gõ một dòng thử có đủ các nhóm chữ khó rồi phóng to lên nhìn.
Con số 134 từ đâu ra
Tiếng Việt có 12 nguyên âm đơn khi viết: a, ă, â, e, ê, i, o, ô, ơ, u, ư, y. Mỗi nguyên âm có thể mang một trong sáu thanh: ngang (không dấu), sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng. Thanh ngang không thêm ký hiệu nào, nên phần "có dấu thanh" chỉ tính năm thanh còn lại.
Phép tính cho chữ thường như sau:
- 12 nguyên âm × 5 dấu thanh = 60 chữ (á, à, ả, ã, ạ, ắ, ằ, ẳ, ẵ, ặ…).
- 6 chữ mang dấu phụ nhưng thanh ngang: ă, â, ê, ô, ơ, ư.
- 1 chữ phụ âm riêng: đ.
Cộng lại được 67 chữ thường. Nhân đôi cho chữ hoa ra 134. Các chữ a, e, i, o, u, y không dấu nằm sẵn trong bảng chữ Latin cơ bản nên không tính vào con số này.
Có người nói "tiếng Việt có 89 hay 93 ký tự", hoặc con số khác. Đó thường là cách đếm gộp thêm các chữ Latin trơn, hoặc chỉ đếm một kiểu chữ. Khi kiểm phông, con số đáng nhớ là 134: đó là phần chữ mà một phông chỉ có tiếng Anh sẽ thiếu.
134 chữ nằm ở đâu trong Unicode
Trong Unicode, chữ Việt không nằm gọn một chỗ mà rải ra năm khối. Điều này giải thích vì sao một phông có thể hiện được "é" nhưng lại thiếu "ế": nhà thiết kế làm khối này mà bỏ khối kia.
| Khối Unicode | Chữ Việt nằm trong đó (ví dụ) | Ghi chú khi kiểm phông |
|---|---|---|
| Latin-1 Supplement (U+0080–U+00FF) | à á â ã è é ê ì í ò ó ô õ ù ú ý | Phông phương Tây nào cũng có. Thấy đủ khối này chưa nói lên điều gì. |
| Latin Extended-A (U+0100–U+017F) | ă đ ĩ ũ | Hay thiếu ở phông trang trí, phông chữ viết tay. |
| Latin Extended-B (U+0180–U+024F) | ơ ư (và Ơ Ư) | Thiếu ơ, ư là dấu hiệu rõ nhất phông không làm cho tiếng Việt. |
| Latin Extended Additional (U+1E00–U+1EFF) | ạ ả ấ ầ ẩ ẫ ậ ắ… ỹ (đoạn U+1EA0–U+1EF9) | Phần lớn chữ Việt có dấu nằm ở đây. Đây là khối hay bị bỏ qua nhất. |
| Combining Diacritical Marks (U+0300–U+036F) | dấu huyền, sắc, ngã, hỏi, nặng dạng rời | Cần khi văn bản ở dạng tổ hợp (dấu tách khỏi chữ). |
Khối cuối cùng đáng chú ý riêng. Một chữ "ế" có thể được lưu thành một ký tự dựng sẵn, hoặc thành chữ "e" cộng dấu mũ cộng dấu sắc ghép lại. Văn bản dạng thứ hai cần phông biết đặt các dấu rời vào đúng chỗ. Chuyện dựng sẵn và tổ hợp là đề tài của bảng mã; ở đây chỉ cần nhớ: phông tốt phải hiện đẹp cả hai dạng.
Dòng thử nhanh: gõ một lần, kiểm được cả phông
Không cần gõ cả 134 chữ. Phông thường hỏng theo nhóm, nên chỉ cần thử đại diện của từng nhóm. Chép các dòng sau vào trình soạn thảo, chọn phông cần kiểm, đặt cỡ chữ thật lớn (48–72) rồi nhìn kỹ.
| Nhóm | Dòng thử | Nhìn vào đâu |
|---|---|---|
| Dấu thanh trên a | a á à ả ã ạ | Năm dấu có cùng độ đậm với chữ không, dấu hỏi có giống dấu chấm hỏi thu nhỏ không. |
| Dấu mũ chồng dấu thanh | ấ ầ ẩ ẫ ậ — ế ề ể ễ ệ — ố ồ ổ ỗ ộ | Dấu thanh có đè lên dấu mũ không, có bị cắt đầu không. |
| Dấu trăng chồng dấu thanh | ắ ằ ẳ ẵ ặ | Hai dấu có tách bạch, đọc được ở cỡ nhỏ không. |
| Móc của ơ, ư | ơ ớ ờ ở ỡ ợ — ư ứ ừ ử ữ ự | Cái móc có dính liền thân chữ, có quá nhỏ hay chạm chữ bên cạnh không. |
| Chữ i, y có dấu | í ì ỉ ĩ ị — ý ỳ ỷ ỹ ỵ | Dấu thay hẳn cho chấm trên chữ i, không còn sót chấm. |
| Chữ hoa khó | Ấ Ầ Ẩ Ẫ Ậ Ế Ễ Ỗ Ữ Ỡ Đ | Dấu có bị đẩy quá cao, đụng dòng trên không; Đ có gạch ngang rõ. |
| Câu thực tế | Người nước ngoài khuyến khích trẻ em học tiếng Việt. | Nhìn tổng thể: chữ có đều màu, không có chữ nào trông "lạc phông". |
Một mẹo để bắt lỗi "mượn phông": gõ dòng thử bằng một phông có hình dáng rất đặc trưng, ví dụ phông viết tay. Nếu vài chữ có dấu bỗng trông như Arial hay Times New Roman giữa một dòng chữ uốn lượn, thì đó là những chữ phông không có, máy đã tự lấy từ phông dự phòng.
Bốn kiểu hỏng hay gặp và cách nhận ra
Ô vuông hoặc dấu hỏi trong khung
Đây là trường hợp phông không có chữ và hệ thống cũng không tìm được phông dự phòng. Hay gặp trong phần mềm cũ, máy in, ảnh xuất ra từ phần mềm đồ hoạ nhúng phông thiếu chữ.
Chữ lạc phông
Văn bản vẫn đọc được, nhưng vài chữ khác hình dạng, khác độ đậm. Trình duyệt và hệ điều hành hiện đại thường xử lý theo kiểu này, nên lỗi khó thấy hơn. In ra hoặc xuất PDF thì lộ rõ.
Dấu lệch, dấu rơi
Chữ có đủ nhưng dấu đặt sai: dấu sắc của "ế" nằm đè lên mũ, dấu nặng nằm lệch sang chữ bên cạnh, dấu hỏi bay khỏi thân chữ. Thường gặp khi phông có đủ chữ dựng sẵn nhưng xử lý kém dạng tổ hợp, hoặc phông được người khác thêm dấu một cách vội vàng.
Dấu bị cắt đầu
Chữ hoa như "Ấ", "Ễ" cao hơn chữ hoa thường. Nếu khoảng cách dòng đặt quá sát, phần dấu trên cùng bị phần mềm cắt mất, nhất là trong ô bảng tính, nút bấm trên trang web hoặc phụ đề video.
Kiểm phông trên máy tính: làm ngay được
- Trên Windows: mở thư mục phông trong phần cài đặt, bấm đúp vào tệp phông để xem bản mẫu; công cụ Character Map có sẵn trong Windows cho phép chọn phông và xem từng ký tự có hay không.
- Trên macOS: ứng dụng Font Book có chế độ xem toàn bộ ký tự của một phông; gõ dòng thử vào ô xem trước cũng được.
- Trên web: các thư viện phông lớn thường có bộ lọc theo ngôn ngữ. Với Google Fonts, lọc ngôn ngữ "Vietnamese" rồi vẫn nên gõ dòng thử vào ô xem trước, vì "có hỗ trợ" không đồng nghĩa với "dấu đẹp".
- Cho người làm kỹ thuật: các công cụ đọc tệp phông như FontForge hoặc thư viện fontTools (Python) liệt kê được toàn bộ mã ký tự trong phông, so với danh sách 134 chữ là ra ngay chữ thiếu.
Bài tập mang về: phiếu kiểm phông 5 phút
Khi định dùng một phông mới cho tài liệu, slide hay bảng hiệu in, đánh dấu từng dòng dưới đây. Đủ sáu ô mới dùng.
- Gõ đủ bảy dòng thử ở bảng trên, không có ô vuông, không có chữ lạc phông.
- Phóng to 72: dấu thanh của nhóm ấ, ế, ố không chạm dấu mũ.
- Thu nhỏ còn 10–11: vẫn phân biệt được ả với ã, ẻ với ẽ.
- Gõ hai dòng liền nhau toàn chữ hoa có dấu: dòng dưới không đụng dòng trên.
- Xuất PDF rồi mở trên máy khác: chữ vẫn y như lúc soạn.
- Đọc giấy phép đi kèm phông: được dùng cho mục đích của mình (in ấn, web, thương mại).
Góc nhìn hôm nay
Ba mươi năm trước, người Việt phải chọn phông theo bảng mã và chỉ có một nhúm phông dùng được. Nay phần lớn phông hệ thống trên Windows, macOS, Android, iOS đều đủ 134 chữ, và kho phông miễn phí có hàng trăm lựa chọn đã kiểm cho tiếng Việt. Cái khó đã chuyển từ "có hay không" sang "đẹp hay không". Phông đủ chữ nhưng dấu xấu vẫn làm văn bản trông cẩu thả.
Ai muốn tìm hiểu sâu hơn có thể đọc tài liệu về tập ký tự tiếng Việt trên trang của Unicode Consortium (unicode.org), và các bài hướng dẫn thiết kế dấu tiếng Việt mà nhiều nhà thiết kế chữ người Việt đã công bố miễn phí trên mạng. Với người dùng thường, dòng thử ở trên là đủ: dán vào, phóng to, nhìn kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng Việt có bao nhiêu chữ cái có dấu?
Có 67 chữ thường có dấu và 67 chữ hoa có dấu, tổng cộng 134. Con số này gồm 60 nguyên âm mang dấu thanh, sáu chữ ă, â, ê, ô, ơ, ư và chữ đ, tính cho mỗi kiểu chữ thường và hoa.
Làm sao biết một phông có hỗ trợ tiếng Việt không?
Gõ một dòng thử có đủ các nhóm chữ khó như ấ, ế, ố, ắ, ơ, ư, ỹ và chữ hoa Ẫ, Ễ, rồi phóng to. Nếu không có ô vuông, không có chữ nào khác hình dạng so với phần còn lại, dấu không đè lên nhau thì phông hỗ trợ tốt.
Vì sao phông hiện được chữ "é" mà không hiện được chữ "ế"?
Vì hai chữ nằm ở hai khối Unicode khác nhau. "é" thuộc khối Latin-1 mà phông phương Tây nào cũng có, còn "ế" thuộc khối Latin Extended Additional, chỉ có khi nhà thiết kế chủ động làm cho tiếng Việt.
Chữ có dấu bị ô vuông là lỗi phông hay lỗi bảng mã?
Nếu chỉ vài chữ có dấu bị ô vuông còn chữ khác bình thường, thường là phông thiếu chữ. Nếu cả đoạn biến thành ký tự lạ kiểu "é" hay "Việt", đó là lỗi bảng mã, đổi phông không sửa được.
Phông có đủ 134 chữ thì có chắc dùng tốt không?
Chưa chắc. Đủ chữ chỉ là điều kiện cần; dấu còn phải đặt đúng vị trí, cân với thân chữ và không bị cắt khi dòng sát nhau. Nên in thử hoặc xuất PDF một trang trước khi dùng cho tài liệu quan trọng.
