Phông có chân (serif) hợp với văn bản dài in giấy, phông không chân (sans-serif) hợp với màn hình, giao diện và chữ cỡ nhỏ, còn phông đơn cách (monospace) dùng khi cần mỗi ký tự rộng bằng nhau như mã lập trình, bảng số, biểu mẫu căn cột. Với tiếng Việt, chọn nhóm nào cũng được, nhưng phải kiểm thêm một điều mà người gõ tiếng Anh không bận tâm: dấu thanh có rõ và có chen chúc ở nhóm phông đó không.
Ba nhóm phông trong một bảng
| Nhóm | Đặc điểm nhận dạng | Ví dụ có sẵn trên máy, đủ chữ Việt | Hợp nhất với |
|---|---|---|---|
| Có chân (serif) | Đầu và chân nét có "gót" nhỏ, nét đậm nét thanh tương phản | Times New Roman, Georgia, Cambria | Văn bản in, sách, đơn từ, công văn |
| Không chân (sans-serif) | Nét trơn, độ dày gần đều | Arial, Tahoma, Verdana, Segoe UI, Calibri | Màn hình, slide, biển hiệu, chữ nhỏ |
| Đơn cách (monospace) | Mọi ký tự rộng như nhau, kể cả chữ i và chữ m | Courier New | Mã máy tính, dữ liệu căn cột, bản thảo kịch bản |
Danh sách ví dụ chỉ gồm phông đi kèm Windows hoặc Office ở các bản phổ biến hiện nay và đã có đủ dấu tiếng Việt. Phông nào mới cài thêm thì nên tự kiểm lại bằng một dòng thử có ấ, ế, ố, ơ, ư.
Phông có chân với chữ Việt
Lý lẽ quen thuộc là chân chữ tạo thành một "đường ray" ngầm giúp mắt lướt theo dòng, nên phông có chân dễ đọc với đoạn văn dài trên giấy. Nghiên cứu về chuyện này cho kết quả không thống nhất; nhiều thí nghiệm không thấy khác biệt đáng kể về tốc độ đọc khi chữ đủ lớn và in rõ. Điều chắc chắn hơn là thói quen: người Việt đọc sách, báo in, văn bản hành chính bằng phông có chân suốt nhiều chục năm, nên thấy nó "nghiêm túc" và quen mắt.
Với tiếng Việt, phông có chân có một điểm cần để ý. Nét thanh của nó mảnh, và dấu thanh thường cũng được vẽ mảnh theo. Ở cỡ chữ nhỏ trên màn hình kém nét, dấu hỏi, dấu ngã, dấu nặng có thể gần như biến mất. Đó là lý do văn bản dùng Times New Roman thường được đặt cỡ 13–14 khi in, và không nên dùng phông có chân cỡ dưới 11 trên màn hình.
- Georgia (Matthew Carter thiết kế cho Microsoft, giữa thập niên 1990) được vẽ riêng để đọc trên màn hình: chữ thường cao hơn, nét thanh dày hơn Times New Roman, dấu tiếng Việt rõ hơn ở cỡ nhỏ.
- Cambria ra đời cùng đợt phông ClearType của Windows Vista và Office 2007, cũng thiên về đọc trên màn hình.
Phông không chân với chữ Việt
Phông không chân có nét đều, ít chi tiết, nên thường giữ được hình dạng tốt khi thu nhỏ hoặc hiển thị trên màn hình điện thoại. Hệ điều hành dùng phông không chân cho giao diện: Segoe UI trên Windows, San Francisco trên máy Apple, Roboto trên nhiều máy Android.
Với chữ Việt, phông không chân có một nhược điểm hay bị bỏ qua: chữ I hoa, chữ l thường và số 1 có thể trông gần như giống nhau. Trong tên riêng, mã số, mật khẩu, chuyện này gây nhầm thật. Tahoma và Verdana (cùng do Matthew Carter thiết kế cho Microsoft, giữa thập niên 1990) phân biệt các ký tự này tốt hơn Arial nhờ dáng chữ rộng và chữ thường cao, vì vậy từng được nhiều trang web Việt chọn làm phông chính.
Arial: quen thuộc nhưng không phải lựa chọn duy nhất
Arial ra đời năm 1982, được Microsoft đưa vào Windows 3.1 cùng lúc với Times New Roman. Nó có đủ chữ Việt và hiện giống nhau trên mọi máy Windows, nên là lựa chọn an toàn cho tài liệu gửi đi. Nhược điểm: khoảng cách chữ hơi sát, các chữ có dấu chồng như "ể", "ỗ" ở cỡ nhỏ trông chen chúc hơn Verdana hay Segoe UI.
Phông đơn cách: khi nào người gõ tiếng Việt cần đến
Người viết văn hiếm khi dùng phông đơn cách, nhưng có ba trường hợp rất cần:
- Viết mã hoặc tệp cấu hình có chữ Việt: chuỗi thông báo, chú thích trong mã. Phông đơn cách giúp các dòng thẳng cột, dễ thấy thừa thiếu khoảng trắng.
- Bảng dữ liệu dạng chữ thô: danh sách xuất từ phần mềm, tệp văn bản cần căn cột bằng dấu cách.
- Soát lỗi gõ: phông đơn cách làm dấu cách thừa, dấu câu dính chữ hiện ra rõ hơn, vì mỗi khoảng trắng chiếm đúng một ô.
Cái khó của phông đơn cách với chữ Việt là chữ "ư", "ơ" có móc, chữ "ẫ" có hai tầng dấu, tất cả phải nhét vừa một ô rộng bằng chữ "i". Nhiều phông đơn cách cũ chỉ làm cho tiếng Anh, thiếu ơ, ư hoặc thiếu cả khối chữ có dấu chồng. Khi chữ bị mượn từ phông khác, cột bị lệch ngay — một cách phát hiện lỗi rất trực quan: gõ "ệ" mười lần dưới mười chữ "e", nếu hai dòng không bằng nhau thì phông thiếu chữ.
Courier New có sẵn trên Windows và đủ chữ Việt. Nhiều phông đơn cách mới dành cho lập trình viên cũng đã bổ sung tiếng Việt; trước khi dùng nên kiểm bằng dòng thử.
Chọn nhanh theo việc
| Việc cần làm | Nhóm nên chọn | Lưu ý riêng cho chữ Việt |
|---|---|---|
| Công văn, đơn gửi cơ quan | Có chân (Times New Roman) | Theo đúng quy định thể thức, cỡ 13–14 |
| Bài luận, sách in, tài liệu dài | Có chân | Cỡ không nhỏ hơn 12, khoảng dòng thoáng |
| Slide trình chiếu | Không chân | Tránh phông mảnh; chữ hoa có dấu dễ đụng nhau khi khoảng dòng hẹp |
| Tin nhắn, email | Để mặc định của ứng dụng | Người nhận thấy phông của máy họ, không phải máy mình |
| Bảng số liệu | Không chân, hoặc dùng kiểu số đều độ rộng | Phân biệt rõ 1, l, I trong mã số |
| Mã lập trình, tệp thô | Đơn cách | Kiểm đủ ơ, ư và chữ có dấu chồng |
| Biển hiệu, bảng thông báo in | Không chân, nét vừa hoặc đậm | Dấu phải đủ lớn để đọc từ xa |
Bài tập: so ba nhóm phông trong năm phút
Gõ đoạn sau ba lần, mỗi lần một phông: Times New Roman, Verdana, Courier New. Đặt cùng cỡ 11.
Lúc 1 giờ, Lê Ích ghi mã IL1-ỗ vào sổ; những chữ ừ, ữ, ễ, ẩy cần đọc kỹ.
Rồi lùi xa màn hình khoảng một mét và trả lời:
- Ở phông nào phân biệt được ngay "IL1"?
- Ở phông nào dấu ngã của "ữ", "ễ" vẫn thấy rõ?
- Ở phông nào cả câu chiếm chiều ngang ít nhất, phông nào nhiều nhất?
Câu trả lời sẽ khác nhau tuỳ màn hình và mắt mỗi người. Đó chính là bài học: phông tốt cho mình là phông qua được bài thử trên chính thiết bị mình dùng.
Góc nhìn hôm nay
Ranh giới "có chân cho giấy, không chân cho màn hình" ngày càng mờ, vì màn hình điện thoại và máy tính đời mới có mật độ điểm ảnh cao, hiện phông có chân rất sắc. Điều không đổi là với chữ Việt, phải nhìn vào dấu trước khi nhìn vào dáng chữ. Một phông đẹp mà dấu nhoè thì không đáng dùng cho văn bản dài.
Câu hỏi thường gặp
Phông có chân và phông không chân khác nhau thế nào?
Phông có chân có những nét gót nhỏ ở đầu và chân nét chữ, nét đậm nét thanh tương phản, như Times New Roman. Phông không chân có nét trơn, độ dày gần đều, như Arial hay Verdana. Nhóm đầu quen dùng cho văn bản in, nhóm sau cho màn hình và chữ nhỏ.
Phông nào dễ đọc nhất cho văn bản tiếng Việt trên màn hình?
Không có một phông duy nhất. Các phông được thiết kế cho màn hình như Verdana, Tahoma, Segoe UI hay Georgia thường cho dấu tiếng Việt rõ ở cỡ nhỏ. Nên thử trên chính thiết bị của mình với một dòng có nhiều dấu chồng.
Phông đơn cách là gì?
Là phông mà mọi ký tự đều rộng bằng nhau, từ chữ i hẹp đến chữ m rộng. Nhờ vậy các dòng thẳng cột, hợp với mã lập trình, dữ liệu căn cột và việc soát dấu cách thừa. Courier New là phông đơn cách có sẵn trên Windows và đủ chữ Việt.
Phông có chân có thật sự giúp đọc nhanh hơn không?
Kết quả nghiên cứu không thống nhất; nhiều thí nghiệm không thấy khác biệt rõ khi chữ đủ lớn và in sắc nét. Thói quen đọc và chất lượng hiển thị ảnh hưởng nhiều hơn. Với tiếng Việt, độ rõ của dấu quan trọng hơn chuyện có chân hay không.
