Cùng một tin nhắn mà mỗi máy hiện một kiểu chữ vì tin nhắn chỉ gửi đi các mã ký tự, không gửi kèm phông. Máy người nhận dùng phông của chính nó để vẽ lại chữ: iPhone dùng phông hệ thống của Apple, nhiều máy Android dùng Roboto, còn Samsung, Xiaomi, Oppo và các hãng khác có phông riêng, lại cho người dùng tự đổi phông. Vì vậy cỡ chữ, độ đậm, cách đặt dấu và cả biểu tượng cảm xúc đều có thể khác nhau, dù nội dung là một.
Tin nhắn mang theo gì, không mang theo gì
Khi bấm gửi chữ "Chúc mừng sinh nhật", điện thoại không gửi hình dáng các chữ cái. Nó gửi một dãy số, mỗi số là mã Unicode của một ký tự: C, h, ú, c… Máy nhận đọc dãy số rồi tra phông của mình để biết mỗi số phải vẽ ra hình gì.
Điều này giống như đọc chính tả qua điện thoại: người đọc chỉ nói nội dung, người chép viết bằng nét chữ của mình. Nội dung giữ nguyên, nét chữ thì tuỳ người.
| Thứ được gửi đi | Thứ do máy nhận quyết định |
|---|---|
| Mã từng ký tự, kể cả chữ có dấu | Phông chữ dùng để vẽ |
| Thứ tự ký tự, dấu cách, xuống dòng | Cỡ chữ, độ đậm theo cài đặt của người nhận |
| Mã của biểu tượng cảm xúc | Hình vẽ cụ thể của biểu tượng (mỗi hãng vẽ một kiểu) |
| (Một số ứng dụng) định dạng đậm, nghiêng | Màu nền, bong bóng tin nhắn, chế độ sáng tối |
Phông hệ thống của các nền tảng
- iPhone, iPad: phông hệ thống mặc định của Apple là họ San Francisco (SF Pro). Người dùng không đổi được phông hệ thống trong cài đặt thông thường, chỉ chỉnh được cỡ chữ và chữ đậm.
- Android "gốc": Roboto là phông giao diện của Android trong nhiều năm; các máy Pixel đời mới dùng thêm phông riêng của Google cho một số phần giao diện.
- Android của các hãng: Samsung, Xiaomi, Oppo, Vivo… thường có phông hệ thống riêng và cho phép tải phông khác qua kho giao diện của hãng.
- Ứng dụng tự mang phông: một số ứng dụng nhắn tin, mạng xã hội, đọc báo dùng phông riêng nhúng trong ứng dụng, nên chữ trong ứng dụng có thể khác chữ ở phần cài đặt máy.
Các phông hệ thống của những nền tảng lớn hiện nay đều có đủ chữ Việt, nên tin nhắn tiếng Việt hầu như không còn bị ô vuông. Khác biệt chủ yếu nằm ở thẩm mỹ: dấu to hay nhỏ, chữ rộng hay hẹp, nét mảnh hay đậm.
Khi nào chữ Việt trên điện thoại hiện sai thật sự
Phông tải thêm không đủ chữ Việt
Trên một số máy Android, người dùng chọn phông "dễ thương" từ kho giao diện. Nhiều phông loại này làm cho tiếng Anh hoặc ngôn ngữ khác, thiếu chữ Việt. Máy sẽ mượn chữ có dấu từ phông mặc định, khiến một từ như "người" có chữ "ư" khác hẳn các chữ còn lại. Muốn chữ đều, quay về phông mặc định.
Văn bản ở dạng tổ hợp
Chữ có dấu có hai cách lưu: dựng sẵn (một ký tự) và tổ hợp (chữ gốc cộng dấu rời). Một số bộ gõ hoặc nguồn sao chép tạo ra dạng tổ hợp. Phông xử lý tốt thì không ai thấy khác; phông kém thì dấu rời lệch khỏi chữ, nhất là trên máy đời cũ.
Chữ "kiểu cách" sao chép từ trang tạo chữ
Những trang "tạo chữ đẹp" cho tên mạng xã hội thật ra không đổi phông. Chúng thay chữ thường bằng các ký tự Unicode khác trông giống chữ in đậm, chữ viết tay, chữ có vòng tròn. Các bộ ký tự này hầu như không có phiên bản có dấu tiếng Việt, nên kết quả là chữ có dấu bị bỏ dấu, tách dấu hoặc hiện ô vuông. Thêm nữa, máy tìm kiếm và phần mềm đọc màn hình cho người khiếm thị không đọc được chữ đó như chữ thường.
Biểu tượng cảm xúc: nội dung một, hình vẽ mỗi nơi một kiểu
Biểu tượng cảm xúc cũng là ký tự Unicode. Mã thì chung, nhưng Apple, Google, Samsung, Microsoft, và một số ứng dụng tự vẽ hình riêng. Một biểu tượng trông vui vẻ trên máy này có thể trông lúng túng trên máy kia. Nếu biểu tượng mới mà máy người nhận chưa cập nhật, họ sẽ thấy ô vuông hoặc hai biểu tượng rời nhau. Khi nhắn tin quan trọng, đừng để ý nghĩa chính chỉ nằm ở biểu tượng; viết thêm một câu cho rõ.
Cài đặt phía người nhận: cỡ chữ và chữ đậm
Người nhận có thể đã tăng cỡ chữ hoặc bật chữ đậm cho dễ đọc. Vì vậy tin nhắn dài mình thấy vừa một màn hình có thể chiếm hai màn hình ở máy bố mẹ. Đó là lý do nên:
- Chia tin dài thành đoạn ngắn, mỗi đoạn một ý.
- Không dùng dấu cách để căn chữ thành cột trong tin nhắn; sang máy khác là lệch hết.
- Không vẽ hình bằng ký tự (chữ ghép thành hình trái tim, mũi tên…) với kỳ vọng mọi người thấy giống mình.
Cách tăng cỡ chữ trên máy mình: trên iPhone, vào phần cài đặt màn hình và cỡ chữ, hoặc phần trợ năng; trên Android, vào cài đặt màn hình, mục cỡ chữ hoặc kiểu chữ. Tên mục có thể khác nhau tuỳ phiên bản và hãng máy.
Bài tập: thử cùng một tin nhắn trên ba máy
Nhờ người nhà có máy khác hãng làm cùng. Gửi tin nhắn sau qua hai ứng dụng nhắn tin khác nhau:
Chiều nay mưa to, nhớ mặc áo mưa. Ừ, đường Nguyễn Trãi ngập đấy, ngẫm lại nên đi sớm.
Rồi chụp màn hình ở mỗi máy và so:
- Chữ "Ừ", "Nguyễn", "Trãi", "ngẫm" có dấu rõ ở cả ba máy không?
- Câu xuống dòng ở cùng chỗ hay khác chỗ?
- Có máy nào chữ có dấu trông khác phông so với chữ không dấu?
Nếu có máy hiện lệch, thử đưa máy đó về phông mặc định. Phần lớn trường hợp sẽ hết.
Góc nhìn hôm nay
Ngày trước, tin nhắn SMS tiếng Việt có dấu từng bị lỗi hiển thị trên nhiều máy, nên người ta quen nhắn không dấu. Nay các nền tảng điện thoại đều hỗ trợ Unicode và có phông đủ chữ Việt, nên khác biệt giữa các máy chủ yếu là thẩm mỹ, không còn là chuyện đọc được hay không. Hiểu rằng mình chỉ gửi nội dung chứ không gửi hình dáng chữ giúp tránh những thói quen gây rối: căn chữ bằng dấu cách, chữ kiểu cách, hay để biểu tượng gánh hết ý nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tin nhắn trên iPhone và Android hiện phông khác nhau?
Vì tin nhắn chỉ gửi mã ký tự, không gửi phông. Mỗi máy dùng phông hệ thống của mình để vẽ chữ: iPhone dùng phông của Apple, Android dùng Roboto hoặc phông riêng của hãng. Nội dung giống nhau, hình dáng chữ khác nhau.
Đổi phông trên điện thoại thì người nhận có thấy phông đó không?
Không. Phông bạn chọn chỉ có tác dụng trên máy của bạn. Người nhận vẫn thấy chữ bằng phông trên máy của họ.
Vì sao đổi phông trên Android xong chữ có dấu bị lệch?
Phông tải thêm có thể thiếu chữ tiếng Việt, nên máy phải mượn chữ có dấu từ phông khác, tạo ra chữ lạc kiểu. Quay về phông mặc định hoặc chọn phông có ghi rõ hỗ trợ tiếng Việt sẽ hết lỗi.
Chữ kiểu cách sao chép từ trang tạo chữ đẹp có dùng được cho tiếng Việt không?
Hầu như không. Các trang đó thay chữ bằng ký tự Unicode đặc biệt trông giống chữ đậm hay chữ viết tay, và gần như không có bản có dấu tiếng Việt. Kết quả là mất dấu hoặc hiện ô vuông, lại khó tìm kiếm và khó đọc với phần mềm hỗ trợ người khiếm thị.
Vì sao biểu tượng cảm xúc gửi đi thành ô vuông?
Biểu tượng đó mới được bổ sung vào Unicode, còn máy hoặc ứng dụng của người nhận chưa cập nhật hình vẽ cho nó. Cập nhật hệ điều hành hoặc ứng dụng thường giải quyết được.
