Máy chữ không còn là công cụ văn phòng, nhưng vẫn có một cộng đồng sưu tầm, sửa chữa và dùng máy chữ khắp thế giới, kể cả ở Việt Nam. Người ta tìm máy cũ để viết thư tay, viết nháp không bị mạng xã hội làm phiền, trang trí, hoặc giữ kỷ vật của ông bà. Muốn chơi máy chữ cho bền, cần biết ba việc: chọn máy cũ còn tốt, bảo dưỡng đúng cách (nhất là không tra dầu bừa), và tìm nguồn ruy băng, linh kiện thay thế.
Vì sao máy chữ được tìm lại
Từ khoảng thập niên 2010, báo chí nước ngoài nhắc nhiều tới làn sóng quay lại với máy chữ. Lý do người dùng hay kể:
- Viết tập trung: không thông báo, không thẻ trình duyệt, không nút xoá. Nhiều người viết nháp truyện, nhật ký trên máy chữ rồi mới gõ lại vào máy tính.
- Cảm giác vật lý: tiếng gõ, tiếng chuông cuối dòng, cú gạt trục — trải nghiệm khác hẳn bàn phím phẳng.
- Thư tay đặc biệt: một lá thư đánh máy, có chữ ký tay, gây ấn tượng hơn tin nhắn.
- Đồ cổ và kỷ vật: máy chữ của ông bà, cha mẹ từng làm văn thư, nhà báo.
Tài tử Tom Hanks là người sưu tầm máy chữ nổi tiếng; ông còn ra tập truyện ngắn Uncommon Type (2017), mỗi truyện có bóng dáng một chiếc máy chữ. Ở nhiều thành phố có những buổi "type-in": người chơi mang máy đến quán cà phê, gõ thư, cho người lạ thử gõ.
Các loại máy chữ người chơi hay tìm
| Loại | Đặc điểm | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Máy xách tay (portable) | Nhỏ, có hộp xách, nặng vừa phải | Người mới, muốn gõ thường xuyên, mang đi được |
| Máy để bàn (standard) | To, nặng, chắc, gõ êm và đều | Người có chỗ đặt cố định, gõ nhiều |
| Máy siêu mỏng (ultra-portable) | Rất nhẹ, mỏng, phím nông | Người thích mang đi, chấp nhận gõ kém êm hơn |
| Máy chữ điện, quả cầu | Gõ nhẹ, chữ đều, cần điện và thợ chuyên | Người đã quen máy, có chỗ sửa |
| Máy đời đầu, máy cổ hiếm | Giá trị sưu tầm cao, khó sửa | Nhà sưu tầm, trưng bày hơn là gõ |
Với tiếng Việt, cần lưu ý thêm: máy có bàn phím tiếng Việt (có phím chết cho dấu thanh, có chữ ơ, ư, đ) hiếm hơn máy bàn phím tiếng Anh hay tiếng Pháp. Muốn gõ tiếng Việt có dấu, hãy kiểm tra hàng phím kỹ trước khi mua. Cách máy chữ tiếng Việt gõ dấu bằng phím chết được kể ở bài riêng trong mục này.
Kiểm tra một chiếc máy chữ cũ trước khi mua
Nếu mua trực tiếp, mang theo vài tờ giấy và dành mười phút kiểm tra:
- Trục chạy: gõ một dòng, trục phải nhích đều từng ô, không nhảy cóc, không kẹt. Gạt cần về đầu dòng phải trơn.
- Tất cả các phím: gõ lần lượt từng phím, cả khi giữ Shift. Cần chữ nào chậm trở về hay dính vào nhau là dấu hiệu bẩn hoặc cong.
- Phím cách và phím lùi: phím cách phải đẩy trục một ô mỗi lần, phím lùi lùi đúng một ô.
- Chuông cuối dòng: còn kêu là tốt, không kêu cũng không quá quan trọng.
- Trục cao su: ấn móng tay vào, nếu cứng như nhựa và bóng, chữ sẽ in kém và tiếng gõ to; trục có thể bọc lại nhưng tốn công.
- Cơ cấu ruy băng: hai lõi cuốn phải tự đảo chiều khi hết băng.
- Vỏ và khung: vết nứt ở khung đúc khó sửa hơn trầy xước bề mặt.
Mua qua mạng thì xin người bán quay video gõ thử một đoạn có đủ các phím, và hỏi rõ máy đã được vệ sinh chưa.
Bảo dưỡng: sạch trước, dầu sau, và rất ít dầu
Lỗi phổ biến nhất của người mới là tra dầu vào rổ cần chữ khi thấy phím chậm. Dầu hút bụi, lâu ngày đặc lại thành keo, làm cần chữ dính nặng hơn. Thợ máy chữ thường khuyên làm theo thứ tự:
- Thổi bụi, quét sạch bằng chổi lông mềm và khí nén. Lấy hết giấy vụn, kim bấm, ghim kẹp rơi vào trong.
- Làm sạch rổ cần chữ khi cần chữ chậm về: dùng dung môi phù hợp mà thợ máy chữ khuyên, nhỏ vào khe rổ cần chữ, gõ đi gõ lại cho chất bẩn trôi ra, để khô hoàn toàn. Không dùng nước.
- Làm sạch đầu chữ bằng bàn chải cứng vừa phải để chữ e, o, a không bị bít mực.
- Dầu chỉ ở những điểm trượt kim loại như ray trục, và chỉ một giọt nhỏ. Không tra dầu vào rổ cần chữ, không để dầu dính trục cao su.
- Đậy máy khi không dùng, để nơi khô ráo. Khí hậu nồm ẩm ở miền Bắc dễ làm gỉ chi tiết thép và mốc hộp gỗ.
Với máy giá trị, máy chữ điện hay máy có lỗi cơ khí (bộ thoát không nhích, lò xo trục đứt), nên mang đến thợ chuyên. Ở các thành phố lớn vẫn còn thợ sửa máy chữ lâu năm, thường tìm được qua các nhóm sưu tầm.
Ruy băng, giấy và đồ thay thế
Ruy băng
Ruy băng máy chữ phổ biến nhất có bề rộng khoảng 13 mm (nửa inch), một màu đen hoặc hai màu đen – đỏ. Lõi cuốn mỗi hãng có thể khác, nhưng thường chỉ cần giữ lõi cũ, cuốn băng mới vào. Ruy băng vẫn được sản xuất và bán trên các sàn thương mại điện tử; chọn đúng bề rộng là chính.
Giấy
Giấy định lượng vừa phải gõ đẹp nhất. Giấy quá mỏng dễ thủng ở chữ o, giấy quá dày khó cuốn vào trục. Lót thêm một tờ phía sau giúp bảo vệ trục cao su và chữ in đều hơn.
Trục và chân đế cao su
Trục cao su và chân cao su cứng dần theo thời gian. Một số xưởng nhận bọc lại trục; đây là việc đáng làm nếu định dùng máy lâu dài.
Xem máy chữ cổ ở đâu
- Nhà lưu niệm của nhà văn, nhà báo: nhiều nơi giữ chiếc máy chữ chủ nhân từng dùng. Nên hỏi trước ban quản lý về giờ mở cửa và hiện vật đang trưng bày.
- Bảo tàng, phòng truyền thống của các cơ quan báo chí, bưu điện, ngành văn thư lưu trữ thường có máy chữ, máy điện báo.
- Chợ đồ cũ, cửa hàng đồ cổ: vừa xem vừa có thể mua; hỏi chủ hàng cho gõ thử.
- Bảo tàng ở nước ngoài: các bảo tàng lịch sử kỹ thuật lớn ở Mỹ, Anh, Đức thường có bộ sưu tập máy chữ từ đời đầu.
- Cộng đồng trực tuyến: các nhóm sưu tầm máy chữ chia sẻ ảnh, tài liệu hướng dẫn sửa, danh sách thợ. Kho dữ liệu số sê-ri máy chữ trên mạng giúp tra năm sản xuất của máy.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu thế nào nếu muốn thử
Cách khởi đầu ít tốn kém và ít rủi ro nhất:
- Hỏi trong gia đình, họ hàng xem ai còn giữ máy chữ cũ — rất nhiều chiếc đang nằm trong tủ chỉ cần vệ sinh.
- Nếu mua, chọn một máy xách tay phổ biến, còn chạy, để dễ tìm ruy băng và thợ sửa.
- Gõ thử một lá thư tay hoặc một trang nhật ký mỗi ngày. Bạn sẽ nhận ra mình nghĩ kỹ hơn trước khi gõ, vì không có phím xoá.
- Đọc thêm: cuốn The Typewriter Revolution của Richard Polt (2015) có phần hướng dẫn chọn và chăm máy cho người mới.
Có người chọn ngày 23 tháng 6 — ngày Sholes và cộng sự nhận bằng sáng chế máy chữ năm 1868 — để gõ một lá thư kỷ niệm. Câu chuyện chiếc máy chữ đầu tiên ấy được kể ở bài mở đầu của mục này.
Câu hỏi thường gặp
Máy chữ cũ có tra dầu được không?
Chỉ tra rất ít dầu ở những điểm trượt kim loại như ray trục. Không tra dầu vào rổ cần chữ, vì dầu hút bụi và đặc lại, làm phím dính nặng hơn. Cần chữ chậm về thì nên làm sạch bằng dung môi phù hợp, không phải tra dầu.
Ruy băng máy chữ còn bán không?
Còn. Ruy băng máy chữ vẫn được sản xuất, phổ biến loại rộng khoảng 13 mm, một màu đen hoặc hai màu đen – đỏ. Thường chỉ cần giữ lõi cuốn cũ và cuốn băng mới vào.
Mua máy chữ cũ cần kiểm tra gì?
Kiểm tra trục chạy đều từng ô, tất cả các phím gõ không dính, phím cách và phím lùi hoạt động, trục cao su không quá cứng, cơ cấu ruy băng tự đảo chiều và khung không nứt. Mua qua mạng thì xin video gõ thử.
Có máy chữ gõ được tiếng Việt có dấu không?
Có, nhưng hiếm hơn máy bàn phím tiếng Anh hay tiếng Pháp. Máy chữ tiếng Việt có chữ ơ, ư, đ đúc sẵn và phím chết để in dấu thanh. Nên kiểm tra hàng phím kỹ trước khi mua.
Xem máy chữ cổ ở đâu?
Có thể xem ở nhà lưu niệm của nhà văn, nhà báo, các phòng truyền thống ngành báo chí, bưu điện, chợ đồ cũ và cửa hàng đồ cổ. Nên liên hệ trước để biết hiện vật đang trưng bày.
