Giữa máy chữ cơ khí và máy tính có ba thế hệ máy ít người còn nhớ: máy chữ điện (từ thập niên 1930), máy chữ quả cầu IBM Selectric (1961) và máy xử lý văn bản chuyên dụng (cuối thập niên 1960 đến thập niên 1980). Mỗi thế hệ gỡ một nút thắt của nghề đánh máy: lực tay, phông chữ cố định, rồi chuyện gõ sai phải gõ lại cả trang. Đến khi máy xử lý văn bản lưu được chữ vào bộ nhớ, ý tưởng "soạn thảo trên màn hình rồi mới in" đã hình thành — trước cả máy tính cá nhân.
Máy chữ điện: hết cảnh mỏi tay
Trên máy chữ cơ khí, chính ngón tay đẩy cần chữ đập vào giấy. Gõ cả ngày rất mỏi, và chữ đậm nhạt tuỳ lực từng ngón. Máy chữ điện đổi nguyên lý: phím chỉ còn là công tắc nhẹ, mô-tơ bên trong làm phần nặng nhọc.
Những thử nghiệm đầu có từ cuối thế kỷ 19, nhưng máy chữ điện chỉ thành sản phẩm thương mại thật sự vào thập niên 1920–1930. Năm 1933, IBM mua lại công ty Electromatic Typewriters và từ năm 1935 bán máy chữ điện mang tên mình. Sau Thế chiến thứ hai, máy chữ điện dần phổ biến trong văn phòng lớn ở Mỹ và châu Âu.
Lợi ích thấy ngay:
- Chữ đều màu: mô-tơ đập với cùng một lực, trang văn bản sạch, đẹp hơn.
- Nhiều bản giấy than hơn: lực đập mạnh, đều giúp bản dưới cùng vẫn rõ.
- Gõ nhanh, ít mỏi: phím nhấn nông và nhẹ. Các phím lặp như gạch dưới, dấu cách có thể giữ để lặp liên tục.
- Kéo trục bằng điện: nhấn phím Return thay vì gạt cần kéo trục.
Đổi lại, máy điện nặng, đắt, cần điện ổn định và thợ sửa chuyên. Ở nhiều nơi, nhất là những vùng điện chập chờn, máy chữ cơ khí vẫn được dùng song song rất lâu.
IBM Selectric: quả cầu thay rừng cần chữ
Năm 1961, IBM ra mắt Selectric. Máy không còn cái rổ cần chữ hình rẻ quạt. Thay vào đó là một khối cầu kim loại cỡ quả bóng golf, bề mặt đúc nổi toàn bộ ký tự. Mỗi lần nhấn phím, cơ cấu bên trong xoay và nghiêng quả cầu tới đúng ký tự rồi đập vào ruy băng. Trục giấy đứng yên, quả cầu chạy ngang dọc theo dòng.
Vì sao quả cầu là bước ngoặt
- Đổi phông chữ trong vài giây. Tháo quả cầu ra, lắp quả khác: chữ nghiêng, chữ nhỏ, chữ Hy Lạp, ký hiệu toán học. Lần đầu tiên một chiếc máy chữ văn phòng có thể trộn nhiều kiểu chữ trên cùng một trang.
- Không kẹt cần chữ. Không còn cần chữ để va nhau, nên gõ nhanh cũng không bị kẹt.
- Bộ đệm phím. Máy có cơ chế giữ thứ tự khi người gõ nhấn hai phím gần như cùng lúc.
Năm 1973, IBM giới thiệu bản Correcting Selectric II có băng xoá: nhấn phím xoá, máy lùi một ô và gõ lại ký tự sai qua một dải băng dính nhấc mực khỏi giấy (hoặc phủ trắng, tuỳ loại băng). Lần đầu tiên người đánh máy sửa lỗi ngay trên máy mà không cần tẩy hay mực xoá.
Selectric trở thành một trong những máy chữ văn phòng bán chạy nhất thế kỷ 20. Ý tưởng "phông chữ là một bộ phận thay được" cũng mở đường cho khái niệm chọn phông trên máy tính sau này.
Bánh xe chữ: máy chữ điện tử những năm 1970–1980
Thập niên 1970, kiểu in bánh xe chữ (daisy wheel) ra đời: một đĩa nhựa có nhiều cánh mảnh tỏa ra như cánh hoa cúc, mỗi cánh mang một ký tự ở đầu. Đĩa quay tới đúng cánh, búa nhỏ đập vào. Bánh xe chữ rẻ, nhẹ, chạy nhanh hơn quả cầu, và cũng thay được để đổi phông.
Bánh xe chữ dùng trong cả máy in máy tính lẫn máy chữ điện tử. Những máy này có bàn phím điện tử, một màn hình hiển thị nhỏ một dòng, và bộ nhớ đủ chứa vài dòng đến vài trang. Người gõ thấy chữ trên màn hình nhỏ, sửa trước, rồi máy mới in ra giấy. Các hãng như Brother, Olivetti, Canon, Smith Corona đều sản xuất loại máy này. Ở Việt Nam, máy chữ điện tử có xuất hiện ở một số cơ quan, văn phòng cuối thập niên 1980 – đầu 1990, nhưng thời gian ngắn vì máy vi tính tới rất nhanh sau đó.
Máy xử lý văn bản: khi chữ được lưu lại
Bước nhảy lớn nhất không nằm ở cách in, mà ở chỗ lưu chữ. Năm 1964, IBM giới thiệu MT/ST (Magnetic Tape Selectric Typewriter): một máy Selectric nối với băng từ. Người gõ gõ một lần, văn bản được ghi lên băng; muốn sửa, chỉ gõ lại đoạn sai, sau đó máy tự in toàn bộ văn bản sạch với tốc độ cao. Một lá thư mẫu có thể in ra hàng trăm bản, mỗi bản đổi tên người nhận.
Thuật ngữ "word processing" (xử lý văn bản) được IBM dùng để quảng bá cách làm việc mới này từ cuối thập niên 1960. Thập niên 1970, nhiều hãng làm máy xử lý văn bản có màn hình: người gõ thấy cả trang trên màn hình, di chuyển con trỏ, chèn, xoá, chuyển đoạn, rồi mới in. Hãng Wang Laboratories nổi bật với hệ thống máy xử lý văn bản dùng chung trong văn phòng, phổ biến ở các công ty Mỹ cuối thập niên 1970 – đầu 1980.
Bảng so sánh: năm thế hệ máy gõ chữ
| Thế hệ | Thời gian phổ biến | Cách in | Sửa lỗi | Đổi phông | Lưu văn bản |
|---|---|---|---|---|---|
| Máy chữ cơ khí | 1870s – 1980s | Cần chữ, lực tay | Tẩy, mực xoá | Không | Không |
| Máy chữ điện | 1930s – 1970s | Cần chữ, mô-tơ | Tẩy, mực xoá | Không | Không |
| Máy chữ quả cầu | 1961 – 1980s | Quả cầu xoay | Băng xoá (từ 1973) | Thay quả cầu | Không (trừ bản nối băng từ) |
| Máy chữ điện tử | Cuối 1970s – 1990s | Bánh xe chữ | Sửa trên màn hình nhỏ trước khi in | Thay bánh xe | Vài dòng đến vài trang |
| Máy xử lý văn bản | Cuối 1960s – 1980s | Máy in nối kèm | Sửa thoải mái trước khi in | Tuỳ máy in | Băng từ, đĩa |
Còn tiếng Việt thì sao?
Các máy chữ điện, quả cầu và bánh xe chữ đều được thiết kế trước hết cho tiếng Anh và các ngôn ngữ châu Âu. Muốn gõ tiếng Việt, người dùng phải tìm loại có bàn phím, quả cầu hay bánh xe chữ hỗ trợ dấu, vẫn theo nguyên lý phím chết như máy cơ khí. Một quả cầu hay bánh xe chỉ chứa khoảng 88 – 100 ký tự, nên không thể đúc sẵn hết chữ Việt có dấu; dấu thanh vẫn phải in đè. Phần lớn văn phòng Việt Nam đi thẳng từ máy chữ cơ khí sang máy vi tính, bỏ qua gần trọn các thế hệ trung gian. Cách máy chữ cơ khí xử lý dấu tiếng Việt được kể ở bài riêng trong mục này.
Góc nhìn hôm nay: dấu vết trong phần mềm soạn thảo
- Chữ "Courier" — phông chữ đơn cách quen thuộc — được Howard Kettler thiết kế cho IBM năm 1955, dùng cho máy chữ điện và quả cầu. Ngày nay nó còn trong mọi máy tính.
- Trộn thư (mail merge) trong Word là hậu duệ trực tiếp của tính năng in thư mẫu đổi tên người nhận trên MT/ST.
- Phím Backspace trên máy chữ chỉ lùi trục một ô; trên máy chữ có băng xoá, nó gắn với việc xoá — nghĩa mà bàn phím máy tính giữ đến nay.
Các cửa hàng sưu tầm máy chữ ở nước ngoài thường còn Selectric và máy bánh xe chữ hoạt động được; ruy băng và quả cầu thay thế vẫn có người làm. Muốn hiểu sâu, cuốn Track Changes: A Literary History of Word Processing của Matthew Kirschenbaum (2016) kể chi tiết cách các nhà văn chuyển từ máy chữ sang máy xử lý văn bản.
Câu hỏi thường gặp
Máy chữ quả cầu là gì?
Là máy chữ dùng một khối cầu kim loại đúc nổi toàn bộ ký tự thay cho các cần chữ riêng. Mẫu nổi tiếng nhất là IBM Selectric ra mắt năm 1961. Quả cầu có thể tháo ra thay để đổi phông chữ.
Máy chữ điện khác máy chữ cơ khí thế nào?
Ở máy cơ khí, lực ngón tay đẩy cần chữ đập vào giấy. Ở máy chữ điện, phím chỉ là công tắc và mô-tơ làm phần đập chữ, nên chữ đều màu hơn, gõ nhẹ và ít mỏi hơn.
Máy xử lý văn bản là gì?
Là máy chuyên để soạn văn bản, lưu được chữ vào băng từ hoặc đĩa, cho sửa trước rồi mới in. IBM MT/ST năm 1964 là một mốc đầu; thập niên 1970–1980 có nhiều loại có màn hình như của hãng Wang.
Máy chữ có phím xoá từ khi nào?
Máy chữ văn phòng có băng xoá tích hợp nổi bật từ IBM Correcting Selectric II năm 1973. Trước đó người đánh máy phải dùng tẩy, mực xoá hoặc giấy xoá.
Phông chữ Courier từ đâu ra?
Courier được Howard Kettler thiết kế cho IBM năm 1955 để dùng trên máy chữ. Đây là phông đơn cách, mỗi ký tự rộng như nhau, và vẫn có sẵn trên máy tính ngày nay.
