Phông chữ Việt trên máy tính đi qua ba chặng: thời mỗi phần mềm tự vẽ chữ có dấu riêng (cuối thập niên 1980 – đầu 1990), thời các bộ phông gắn với bảng mã tám bit như .VnTime của TCVN3 và VNI-Times của VNI (thập niên 1990 – đầu 2000), rồi thời Unicode, khi phông hệ thống như Times New Roman, Arial tự có đủ chữ Việt. Chặng chuyển giao được đánh dấu bằng Quyết định 72/2002/QĐ-TTg yêu cầu dùng Unicode trong văn bản điện tử của cơ quan nhà nước.
Bài toán gốc: 134 chữ không có chỗ
Máy tính đời đầu dùng bảng mã tám bit: tối đa 256 vị trí cho ký tự, trong đó một phần đã dành cho chữ Latin, số, dấu câu và các mã điều khiển. Tiếng Việt cần thêm 134 chữ có dấu. Không có cách nào nhét đủ chữ thường lẫn chữ hoa có dấu vào phần còn trống mà vẫn giữ nguyên các ký tự cơ bản.
Mỗi nhóm giải bài toán theo cách riêng, và mỗi cách sinh ra một họ phông riêng. Chuyện các bảng mã khác nhau ra sao được kể chi tiết ở phần bảng mã; bài này đi theo phía phông chữ — thứ người dùng nhìn thấy và chọn hằng ngày.
Thời DOS và những bộ chữ tự vẽ
Trên máy chạy DOS, chữ hiện trên màn hình là chữ của chính phần mềm hoặc bộ ký tự nạp vào card màn hình. Các chương trình soạn thảo và bộ gõ tiếng Việt thời này thường kèm bộ chữ riêng, thay bớt một số ký tự ít dùng bằng chữ có dấu. In ra máy in kim cũng phải nạp bộ chữ tương ứng. Văn bản soạn bằng chương trình này mở bằng chương trình khác thường thành ký tự lạ. Tài liệu chi tiết về giai đoạn này còn rời rạc, tên phần mềm và năm phát hành ở nhiều nguồn ghi lệch nhau.
Thời Windows: các họ phông theo bảng mã
Khi Windows và phông TrueType phổ biến trong thập niên 1990, chữ Việt được giải bằng cách làm những tệp phông riêng: tệp phông giữ hình chữ có dấu ở những vị trí mã mà bảng mã Việt quy định. Gõ bằng bộ gõ đặt đúng bảng mã, chọn đúng phông, chữ hiện ra đúng. Chọn sai phông thì cùng mã đó hiện ra chữ khác.
| Họ phông | Đi với bảng mã | Đặc điểm nhận dạng | Nơi hay gặp |
|---|---|---|---|
| .VnTime, .VnArial, .VnCentury… | TCVN3 (TCVN 5712:1993, hay gọi "ABC") | Tên bắt đầu bằng ".Vn"; chữ hoa có dấu nằm ở phông riêng có chữ "H" cuối tên như .VnTimeH | Văn bản cơ quan nhà nước, trường học thập niên 1990 – 2000 |
| VNI-Times, VNI-Helve… | VNI-Windows | Tên bắt đầu bằng "VNI-"; chữ có dấu lưu bằng hai byte (chữ gốc + dấu) | Doanh nghiệp, in ấn, ngành quảng cáo |
| Các phông VPS, VISCII… | VPS, VISCII | Ít phổ biến trong văn phòng hơn hai họ trên | Một số phần mềm, cộng đồng người Việt ở nước ngoài |
Vì sao .VnTime cần một phông "H" riêng
Bảng mã TCVN3 không đủ chỗ cho cả chữ thường lẫn chữ hoa có dấu trong một tệp phông. Cách giải là để chữ hoa có dấu ở một tệp phông khác, mang chữ H (hoa) ở cuối tên. Người gõ tiêu đề in hoa phải đổi sang .VnTimeH. Lâu dần, người ta quen gõ tiêu đề in hoa bằng phông H, và ai từng làm văn phòng thời ấy đều nhớ cảnh chuyển qua chuyển lại giữa .VnTime và .VnTimeH.
Vì sao VNI có tiếng là "đẹp chữ"
Bảng mã VNI-Windows lưu nhiều chữ có dấu bằng hai byte, chữ gốc và dấu, rồi phông đặt dấu vào đúng chỗ. Nhờ cách làm này, cùng một họ phông có đủ chữ hoa lẫn chữ thường, và người làm phông có thể làm ra rất nhiều kiểu chữ trang trí. Ngành in ấn, quảng cáo một thời chuộng các bộ phông VNI vì nhiều kiểu. Đổi lại, văn bản VNI rất dễ vỡ khi chuyển sang phần mềm khác.
Đời sống văn phòng thời "loạn phông"
Thời kỳ này để lại những thói quen mà người làm văn phòng lớn tuổi vẫn còn nhớ:
- Gửi văn bản phải kèm theo câu "nhớ cài phông .VnTime" hoặc gửi kèm luôn tệp phông.
- Máy ở cơ quan dùng TCVN3, máy ở nhà dùng VNI, mang tệp về là không đọc được.
- In văn bản ở hiệu photo, chữ có dấu biến thành ký tự lạ vì máy hiệu photo thiếu phông.
- Trang web tiếng Việt phải ghi dòng hướng dẫn tải phông, hoặc viết không dấu, hoặc dùng cách gõ VIQR với dấu câu thay dấu thanh.
Unicode và cuộc chuyển nhà của chữ Việt
Unicode giải bài toán gốc bằng cách cấp cho mỗi chữ Việt một mã riêng, nằm chung bảng với mọi chữ viết khác trên thế giới. Một khi phông hệ thống có đủ hình chữ cho các mã đó, không còn cần phông "Việt" riêng nữa: Times New Roman, Arial, Tahoma của chính Windows đã gõ được tiếng Việt.
Các mốc chính của cuộc chuyển nhà:
- TCVN 6909:2001: tiêu chuẩn Việt Nam về bộ mã ký tự tiếng Việt 16 bit, tương thích Unicode.
- Quyết định 72/2002/QĐ-TTg: yêu cầu dùng thống nhất bộ mã Unicode theo TCVN 6909:2001 trong trao đổi văn bản điện tử giữa các cơ quan nhà nước.
- Hệ điều hành và bộ văn phòng: các phiên bản Windows và Office từ khoảng đầu những năm 2000 có phông hệ thống đủ chữ Việt Unicode; bộ gõ chuyển sang mặc định Unicode.
- Nghị định 30/2020/NĐ-CP: quy định thể thức văn bản hành chính dùng phông Times New Roman, bộ mã Unicode theo TCVN 6909:2001.
Cuộc chuyển này không diễn ra trong một đêm. Nhiều cơ quan, trường học dùng .VnTime tới cuối thập niên 2000. Đến nay, trong kho lưu trữ, thư viện, máy tính cũ vẫn còn vô số tài liệu theo bảng mã cũ, cần công cụ chuyển mã mới đọc được trên máy mới.
Nhận diện tài liệu cũ qua tên phông
Khi mở một tệp Word cũ và thấy chữ lạ, hãy bấm vào đoạn chữ đó và nhìn ô tên phông. Bảng dưới giúp đoán nhanh:
| Tên phông thấy trong ô | Tài liệu có lẽ thuộc | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Bắt đầu bằng ".Vn" | TCVN3 | Chuyển mã từ TCVN3 sang Unicode, rồi đổi phông sang Times New Roman hoặc Arial |
| Bắt đầu bằng "VNI-" | VNI-Windows | Chuyển mã từ VNI sang Unicode |
| Times New Roman, Arial… nhưng chữ vẫn lạ | Có thể là văn bản bảng mã cũ đã bị đổi phông | Thử chuyển mã theo từng bảng mã cũ để tìm bảng mã đúng |
Các bộ gõ phổ biến như Unikey có sẵn công cụ chuyển mã. Cách dùng công cụ chuyển mã thuộc phần bảng mã; ở đây chỉ cần nhớ: đổi phông thôi thì không sửa được chữ lạ, phải chuyển mã.
Góc nhìn hôm nay
Những cái tên .VnTime, VNI-Times giờ chủ yếu xuất hiện trong tài liệu cũ và trong ký ức của người làm văn phòng một thời. Nhìn lại, chuyện "loạn phông" cho thấy giá trị của một chuẩn chung: chỉ khi mọi máy dùng cùng một bảng mã, chữ Việt mới đi lại tự do giữa các máy, các phần mềm, các quốc gia. Ai giữ tài liệu gia đình, hồ sơ cơ quan, bài viết cũ dạng tệp từ trước năm 2005 nên chuyển chúng sang Unicode ngay khi còn đọc được, kèm bản PDF, để con cháu và đồng nghiệp sau này không phải giải mã.
Câu hỏi thường gặp
Phông .VnTime là gì?
Là phông chữ Việt theo bảng mã TCVN3 (TCVN 5712:1993), rất phổ biến trong văn phòng thập niên 1990 – 2000. Tên các phông họ này bắt đầu bằng ".Vn", và chữ hoa có dấu nằm ở phông riêng có chữ H cuối tên như .VnTimeH.
Vì sao văn bản .VnTime mở trên máy mới bị lỗi chữ?
Vì văn bản dùng bảng mã TCVN3, còn máy mới không có phông .VnTime hoặc đang hiển thị bằng phông Unicode. Cần dùng công cụ chuyển mã từ TCVN3 sang Unicode, chỉ đổi phông thì không sửa được.
Vì sao trước đây phải dùng phông .VnTimeH để gõ chữ hoa?
Bảng mã TCVN3 không đủ chỗ cho cả chữ thường và chữ hoa có dấu trong một tệp phông. Chữ hoa có dấu được để ở một tệp phông riêng có chữ H cuối tên, nên gõ tiêu đề in hoa phải đổi sang phông đó.
Từ khi nào văn bản nhà nước chuyển sang Unicode?
Quyết định 72/2002/QĐ-TTg yêu cầu dùng bộ mã Unicode theo TCVN 6909:2001 trong trao đổi văn bản điện tử giữa các cơ quan nhà nước. Việc chuyển đổi diễn ra dần trong nhiều năm sau đó; hiện Nghị định 30/2020/NĐ-CP quy định phông Times New Roman, bộ mã Unicode.
Phông VNI khác phông .Vn thế nào?
Phông VNI đi với bảng mã VNI-Windows, tên bắt đầu bằng "VNI-", có đủ chữ hoa và chữ thường trong một phông và có nhiều kiểu trang trí. Phông .Vn đi với bảng mã TCVN3. Hai loại không dùng lẫn được; văn bản gõ theo bảng mã này mở bằng phông kia sẽ thành chữ lạ.
