Chữ tiếng Việt có dấu cần cỡ chữ và khoảng cách dòng rộng hơn một chút so với tiếng Anh, vì dấu thanh chiếm thêm chỗ cả phía trên lẫn phía dưới thân chữ. Mức an toàn cho người đọc: văn bản in cỡ 12–14 điểm, chữ trên màn hình máy tính khoảng 16 điểm ảnh, khoảng cách dòng từ 1,3 đến 1,5 lần cỡ chữ cho đoạn văn thường. Dòng sát hơn thế, dấu của dòng dưới bắt đầu chen vào chân chữ dòng trên và mắt phải làm việc nhiều hơn.
Chữ Việt "cao" hơn chữ Anh bao nhiêu
Một dòng chữ tiếng Anh phần lớn nằm gọn giữa đường chân chữ và đầu chữ hoa. Chữ Việt thì thường xuyên vượt ra ngoài:
- Phía trên: dấu sắc, huyền, hỏi, ngã, dấu mũ, dấu trăng; tệ nhất là chữ hoa mang hai tầng dấu như Ẫ, Ễ, Ỗ.
- Phía dưới: dấu nặng nằm dưới chân chữ, cộng với các chữ vốn có đuôi như g, p, y.
Trong một câu bình thường, gần như từ nào cũng có ít nhất một dấu. Nếu khoảng cách dòng được đặt theo thói quen của tiếng Anh, dấu nặng của dòng trên và dấu sắc của dòng dưới có thể chỉ cách nhau một khe rất hẹp, khiến cả đoạn trông như một khối dày đặc.
Bảng tham khảo cỡ chữ và khoảng dòng
Các con số dưới đây là mức tham khảo thường dùng, không phải quy chuẩn duy nhất. Mắt mỗi người, phông chữ và thiết bị đều khác nhau.
| Tình huống | Cỡ chữ nên dùng | Khoảng cách dòng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Văn bản hành chính in | 13–14 pt cho nội dung | Theo quy định thể thức | Nghị định 30/2020/NĐ-CP quy định cỡ chữ và giãn dòng cho từng thành phần |
| Tài liệu in thông thường, sách | 11–13 pt | khoảng 1,3–1,5 | Phông có chân cần cỡ lớn hơn phông không chân một chút |
| Đọc trên máy tính | khoảng 16 px cho thân bài | khoảng 1,5 | 16 px là cỡ mặc định của phần lớn trình duyệt |
| Đọc trên điện thoại | 16–18 px | 1,5–1,7 | Màn hình nhỏ, cầm gần, nhưng hay đọc khi di chuyển |
| Slide trình chiếu | không dưới 24 pt cho nội dung | 1,1–1,3 | Tiêu đề chữ hoa có dấu cần khoảng dòng rộng hơn |
| Tiêu đề lớn (trên 28 pt) | tuỳ thiết kế | 1,1–1,25 | Kiểm riêng dòng toàn chữ hoa có dấu chồng |
Hướng dẫn tiếp cận nội dung web quốc tế WCAG 2.1 (tiêu chí 1.4.12 về khoảng cách chữ) yêu cầu trang web vẫn đọc được khi người dùng tự tăng khoảng cách dòng lên 1,5 lần cỡ chữ. Con số này trùng với mức nhiều người thấy dễ chịu cho đoạn văn tiếng Việt.
Điểm, điểm ảnh và "chữ trông to hay nhỏ"
Cỡ chữ 12 pt của hai phông khác nhau có thể trông chênh hẳn nhau. Lý do là phần chữ thường (chiều cao chữ x) chiếm tỉ lệ khác nhau trong cùng một cỡ. Times New Roman có chữ thường thấp, nên 12 pt trông nhỏ; Verdana có chữ thường cao, nên 12 pt trông to. Với tiếng Việt, chữ thường cao nghĩa là thân chữ to hơn so với dấu, dấu đỡ chen chúc hơn.
Vì vậy khi đổi phông, đừng giữ nguyên cỡ chữ theo thói quen. Hãy nhìn vào kết quả: thân chữ đủ to, dấu đủ rõ, dòng đủ thoáng.
Độ dài dòng: yếu tố hay bị quên
Dòng quá dài làm mắt dễ lạc khi quay về đầu dòng tiếp theo; dòng quá ngắn làm mắt phải nhảy liên tục. Mức thường được khuyên cho văn bản đọc liền là khoảng 50–75 ký tự mỗi dòng. Chữ Việt có nhiều từ ngắn một âm tiết nên số ký tự mỗi dòng dao động lớn hơn tiếng Anh, nhưng mức này vẫn là điểm xuất phát tốt.
Quy tắc kèm theo: dòng càng dài, khoảng cách dòng càng cần rộng. Một trang A4 có lề hẹp, cỡ chữ 11, nên dùng khoảng dòng 1,4–1,5 thay vì 1,0.
Chỉnh nhanh trong phần mềm người gõ hay dùng
Microsoft Word
Khoảng cách dòng nằm trong phần định dạng đoạn văn (Paragraph), mục Line spacing: có các lựa chọn Single, 1.5 lines, Double, Multiple (nhập số tuỳ ý như 1.3), Exactly (cố định theo điểm). Nên tránh chọn Exactly với cỡ nhỏ, vì phần mềm sẽ cắt mất phần dấu vượt quá chiều cao đã đặt — lỗi mất đầu chữ Ấ, Ễ hay gặp trong bảng biểu. Chỉnh trong kiểu Normal để áp cho cả tài liệu.
Google Docs
Trên thanh công cụ có nút khoảng cách dòng và đoạn, gồm các mức có sẵn và mục tuỳ chỉnh.
Điện thoại
Người đọc không chỉnh được khoảng cách dòng trong tin nhắn, nhưng tăng được cỡ chữ của cả máy trong phần cài đặt hiển thị hoặc trợ năng. Một số ứng dụng đọc sách, đọc báo có tuỳ chọn riêng cho cỡ chữ và khoảng dòng; hãy dùng.
Bài tập: tìm khoảng dòng hợp mắt mình
- Chép một đoạn văn tiếng Việt khoảng 8 dòng có nhiều chữ như "người", "nghĩ", "Ngẫu", "ổn", "kỹ".
- Nhân thành bốn bản, đặt cùng phông và cỡ chữ 12, khoảng dòng lần lượt 1,0 – 1,2 – 1,4 – 1,6.
- In ra hoặc xem toàn màn hình. Đọc mỗi bản một lượt.
- Ghi lại bản nào đọc dễ nhất, bản nào thấy dấu dòng trên dòng dưới chạm nhau.
- Lặp lại với phông khác. Thường sẽ thấy phông có chữ thường cao chịu được khoảng dòng hẹp hơn một chút.
Kết quả bài tập là con số riêng của mình. Ghi nó vào kiểu Normal của Word hoặc mẫu tài liệu thường dùng, để không phải chỉnh lại lần sau.
Những lỗi trình bày làm chữ Việt khó đọc
- Dồn chữ cho vừa trang bằng cách giảm khoảng dòng xuống dưới 1,0: dấu chạm nhau, đọc rất mệt.
- Căn đều hai bên với cột hẹp: khoảng trắng giữa các từ giãn không đều, chữ Việt nhiều từ ngắn càng dễ tạo "sông trắng" chạy dọc trang.
- Chữ quá mảnh trên nền nhạt: dấu hỏi, dấu ngã gần như biến mất.
- Toàn chữ hoa cho đoạn dài: mất hình dáng từ, dấu chồng dấu chen chúc, đọc chậm hẳn.
Góc nhìn hôm nay
Màn hình đời mới sắc nét giúp chữ Việt hiện rõ hơn nhiều so với mười lăm năm trước, nhưng không thay được chuyện trình bày. Một đoạn văn cỡ chữ vừa, dòng thoáng, độ dài dòng hợp lý sẽ dễ đọc trên mọi thiết bị. Người viết chỉ cần nhớ một điều: chữ Việt cần chỗ cho dấu. Cho nó đủ chỗ, người đọc sẽ đọc nhanh hơn mà không biết vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Khoảng cách dòng bao nhiêu là dễ đọc cho văn bản tiếng Việt?
Với đoạn văn thường, khoảng 1,3 đến 1,5 lần cỡ chữ là mức nhiều người thấy dễ đọc. Chữ Việt có dấu ở cả phía trên và phía dưới nên cần thoáng hơn tiếng Anh một chút. Văn bản hành chính thì theo quy định thể thức riêng.
Cỡ chữ bao nhiêu là vừa khi đọc trên điện thoại?
Khoảng 16 đến 18 điểm ảnh cho thân bài là mức thường được khuyên. Người lớn tuổi hoặc người mắt kém có thể cần lớn hơn; hãy dùng cài đặt cỡ chữ của máy thay vì phóng to từng lần.
Vì sao chữ hoa có dấu bị mất đầu trong bảng Word?
Thường do khoảng cách dòng đặt kiểu Exactly với giá trị nhỏ, hoặc ô bảng bị cố định chiều cao. Phần dấu vượt quá chiều cao đó bị cắt. Đổi sang Multiple hoặc Single và bỏ cố định chiều cao ô sẽ hết.
Vì sao cùng cỡ 12 mà phông này trông to hơn phông kia?
Vì tỉ lệ chiều cao chữ thường so với cỡ chữ khác nhau giữa các phông. Phông có chữ thường cao như Verdana trông to hơn phông có chữ thường thấp như Times New Roman ở cùng một cỡ.
Một dòng chữ nên dài bao nhiêu ký tự?
Mức thường được khuyên cho văn bản đọc liền là khoảng 50 đến 75 ký tự mỗi dòng. Dòng dài hơn cần khoảng cách dòng rộng hơn để mắt không lạc khi chuyển dòng.
