macOS có sẵn bộ gõ tiếng Việt với bốn kiểu: Telex, Simple Telex, VNI và VIQR, bật trong phần cài đặt bàn phím mà không phải tải gì. Theo trang chính thức của Unikey, Apple đã tích hợp bộ máy gõ Unikey vào hệ điều hành từ Mac OS X Leopard (2007). Điểm người dùng hay phàn nàn là chữ đang gõ có gạch chân và đôi khi lỗi ở trình duyệt, Excel; khi đó có thể cài thêm OpenKey hoặc EVKey cho macOS.
Bài này hướng dẫn bật bộ gõ có sẵn, giải thích chuyện gạch chân, so sánh với bộ gõ cài thêm và lưu ý về quyền truy cập khi cài phần mềm gõ phím trên máy Mac.
Bật bộ gõ tiếng Việt có sẵn
- Mở Cài đặt hệ thống (System Settings) → Bàn phím (Keyboard).
- Ở mục Nhập văn bản (Text Input), bấm Sửa (Edit) cạnh Nguồn đầu vào (Input Sources).
- Bấm dấu +, chọn Tiếng Việt (Vietnamese), rồi chọn kiểu: Telex, Simple Telex, VNI hoặc VIQR.
- Bấm Thêm. Biểu tượng nguồn nhập hiện trên thanh menu, góc phải trên màn hình.
Trên các bản macOS cũ hơn, đường đi là System Preferences → Keyboard → Input Sources. Tên mục có thể khác chút ít giữa các phiên bản.
Bốn kiểu gõ có sẵn khác nhau thế nào
| Kiểu | Đặc điểm | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Telex | Telex đầy đủ, w đứng riêng ra ư | người gõ tiếng Việt thuần |
| Simple Telex | w chỉ có tác dụng sau u, o, a | người hay gõ từ tiếng Anh có chữ w |
| VNI | phím số 0–9 cho dấu | người quen VNI |
| VIQR | ký hiệu ' ` ? ~ . ^ ( + | ít dùng; cho người cần gõ dạng ASCII |
Bảng phím chi tiết từng kiểu nằm ở mục Kiểu gõ Telex, VNI, VIQR.
Chuyển giữa tiếng Việt và tiếng Anh
- Control + Space: chuyển sang nguồn nhập trước đó (mặc định trên nhiều máy; có thể đổi trong cài đặt Phím tắt).
- Phím quả địa cầu (Globe, hoặc fn) trên các máy Mac và bàn phím Apple đời mới: bấm để đổi nguồn nhập, tuỳ thiết lập trong mục Bàn phím.
- Caps Lock: các bản macOS gần đây có tuỳ chọn dùng Caps Lock để chuyển qua lại giữa nguồn nhập ABC và nguồn nhập khác. Tiện cho người gõ song ngữ, nhưng mất chức năng khoá chữ hoa nếu bấm nhanh.
- Bấm biểu tượng trên thanh menu và chọn bằng chuột.
Mẹo: giữ đúng hai nguồn nhập (ABC và một kiểu tiếng Việt), bỏ hết những nguồn không dùng. Càng ít nguồn, phím chuyển càng ít bất ngờ.
Chuyện gạch chân: vì sao có và có sao không
Bộ gõ có sẵn của macOS dùng cơ chế soạn sẵn: chữ đang gõ nằm trong vùng soạn tạm, được gạch chân, cho đến khi bạn kết thúc từ (bấm dấu cách, dấu câu). Lúc đó chữ hoàn chỉnh mới được gửi vào ứng dụng. Cơ chế này có lợi: ứng dụng nhận một chữ trọn vẹn, ít bị tự hoàn thành chen ngang. Nhưng có ba điều khó chịu:
- Gạch chân làm rối mắt, nhất là khi gõ nhanh.
- Bấm chuột sang chỗ khác khi chữ còn gạch chân, ở một số ứng dụng chữ đó có thể bị mất hoặc nhân đôi.
- Một số ô nhập trên web xử lý vùng soạn tạm không chuẩn, gây lỗi lặp chữ.
OpenKey ra đời chính để giải quyết điểm này: trang dự án viết rằng nó dùng kỹ thuật xoá lùi (Backspace), "loại bỏ lỗi gạch chân khó chịu ở bộ gõ mặc định". Đổi lại, kỹ thuật xoá lùi lại có nguy cơ riêng với tự hoàn thành của trình duyệt, nên OpenKey có thêm tuỳ chọn sửa lỗi cho Chrome, Safari, Firefox và Excel.
Bộ gõ cài thêm cho macOS
| Bộ gõ có sẵn | OpenKey | EVKey (macOS) | |
|---|---|---|---|
| Cài đặt | không cần | tải tệp dmg từ trang dự án, hoặc cài qua Homebrew | tải từ trang chính thức |
| Kiểu gõ | Telex, Simple Telex, VNI, VIQR | Telex, VNI, Simple Telex | Telex, VNI, VIQR, kết hợp |
| Gạch chân khi gõ | có | không (có tuỳ chọn sửa lỗi gạch chân) | theo cơ chế của bộ gõ |
| Gõ tắt | dùng Thay thế văn bản của hệ thống | có, không giới hạn độ dài | có |
| Nhớ chế độ theo ứng dụng | không | có | có |
| Chuyển mã văn bản cũ | không | có | có |
| Quyền cần cấp | không | Trợ năng (Accessibility) | Trợ năng (Accessibility) |
Về quyền Trợ năng
Bộ gõ cài thêm trên macOS cần quyền Trợ năng (Accessibility) để bắt phím và gửi chữ vào ứng dụng khác; trang EVKey ghi rõ yêu cầu này. Quyền này mạnh: phần mềm có nó về nguyên tắc đọc được mọi phím bạn gõ, kể cả mật khẩu. Vì vậy:
- Chỉ tải từ trang chính thức hoặc trang dự án (GitHub của OpenKey, evkeyvn.com của EVKey).
- Không cài bản "đã chỉnh sửa" từ diễn đàn, nhóm chat.
- OpenKey là nguồn mở theo giấy phép GPL, ai cũng xem được mã; EVKey ghi không thu thập, lưu trữ hay gửi đi những gì bạn gõ.
- Gỡ bộ gõ không dùng nữa, và tắt quyền Trợ năng của nó trong phần Quyền riêng tư & Bảo mật.
Lỗi thường gặp trên máy Mac
| Triệu chứng | Nguyên nhân thường gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Chữ lặp, dấu nhảy | bật bộ gõ có sẵn trong khi OpenKey/EVKey cũng đang chạy | để nguồn nhập hệ thống là ABC khi dùng bộ gõ cài thêm |
| Gõ không ra dấu sau khi cài bộ gõ mới | chưa cấp quyền Trợ năng | vào Quyền riêng tư & Bảo mật → Trợ năng, bật cho bộ gõ |
| Chữ "w" thành "ư" khi gõ tiếng Anh | đang ở Telex đầy đủ | chuyển sang Simple Telex |
| Mất chữ khi bấm chuột ra ngoài giữa chừng | chữ còn trong vùng soạn tạm (gạch chân) | kết thúc từ bằng dấu cách trước khi bấm chuột |
| Bộ gõ ngừng hoạt động sau khi cập nhật macOS | quyền bị đặt lại, hoặc bộ gõ chưa tương thích bản mới | cấp lại quyền, cập nhật bộ gõ lên bản mới nhất |
Gõ tắt trên Mac: dùng Thay thế văn bản
Nếu dùng bộ gõ có sẵn, macOS có tính năng Thay thế văn bản trong mục Bàn phím: thêm cặp "Thay thế" (chữ tắt) và "Bằng" (cụm đầy đủ). Cùng tài khoản iCloud, danh sách này đồng bộ sang iPhone, iPad. OpenKey lưu ý rằng gõ tắt của macOS có giới hạn độ dài, trong khi gõ tắt của OpenKey thì không. Với cụm ngắn như tên công ty, lời chào, Thay thế văn bản là đủ.
Góc nhìn hôm nay
Người mới dùng Mac nên bắt đầu bằng bộ gõ có sẵn: an toàn, không phải cấp quyền gì, đồng bộ thói quen với iPhone. Nếu sau vài tuần thấy gạch chân hoặc lỗi trình duyệt làm phiền, lúc đó mới cài OpenKey hoặc EVKey và nhớ để nguồn nhập hệ thống là ABC. Người chuyển từ Windows sang thì nên chọn đúng kiểu gõ quen tay (Telex hay VNI) ngay từ đầu, khỏi phải học lại.
Câu hỏi thường gặp
Máy Mac có sẵn bộ gõ tiếng Việt không?
Có. macOS có sẵn tiếng Việt với các kiểu Telex, Simple Telex, VNI và VIQR. Bật trong Cài đặt hệ thống → Bàn phím → Nguồn đầu vào → thêm Tiếng Việt.
Vì sao gõ tiếng Việt trên Mac bị gạch chân?
Bộ gõ có sẵn dùng cơ chế soạn sẵn: chữ đang gõ nằm trong vùng tạm có gạch chân cho tới khi bạn kết thúc từ. Đó là hành vi bình thường; muốn bỏ gạch chân có thể dùng OpenKey.
Chuyển tiếng Việt sang tiếng Anh trên Mac bằng phím nào?
Thường là Control + Space, hoặc phím quả địa cầu trên bàn phím Apple đời mới. macOS gần đây còn có tuỳ chọn dùng Caps Lock để chuyển qua lại với nguồn nhập ABC.
Cài OpenKey có an toàn không?
OpenKey là phần mềm nguồn mở theo giấy phép GPL, mã nguồn công khai. Hãy tải từ trang dự án chính thức, vì bộ gõ cần quyền Trợ năng và về nguyên tắc đọc được mọi phím bạn gõ.
Simple Telex trên Mac khác Telex thế nào?
Simple Telex không cho chữ w đứng riêng thành ư; w chỉ có tác dụng khi đứng sau u, o, a. Hợp với người hay gõ từ tiếng Anh như "web", "Word".
