Trong Unikey, năm tuỳ chọn quyết định gần hết trải nghiệm gõ: bảng mã (nên để Unicode), kiểu gõ (Telex, VNI…), phím chuyển Việt–Anh, kiểu đặt dấu (òa, úy hay oà, uý) và cặp kiểm tra chính tả – tự khôi phục từ sai. Hiểu đúng năm thứ này là sửa được phần lớn lỗi "gõ ra chữ lạ", "dính dấu tiếng Anh", "văn bản lẫn hai kiểu dấu".
Bài này đi qua từng tuỳ chọn trong bảng điều khiển Unikey trên Windows: nó làm gì, khi nào nên bật, khi nào nên tắt. Tên mục có thể khác chút ít giữa các phiên bản; bài dựa trên các bản 4.x. Lịch sử Unikey được kể ở mục Máy chữ & lịch sử bộ gõ.
Mở bảng điều khiển
- Bấm đúp vào biểu tượng chữ V (hoặc E) trên khay hệ thống, góc phải thanh tác vụ.
- Hoặc bấm chuột phải vào biểu tượng, chọn "Bảng điều khiển".
- Phím tắt mặc định: Ctrl + Shift + F5 mở bảng điều khiển, Ctrl + Shift + F6 mở công cụ chuyển mã (Unikey Toolkit).
Bảng điều khiển có phần cơ bản và phần "Mở rộng". Phần lớn tuỳ chọn quan trọng nằm ở phần mở rộng.
Phần cơ bản: ba lựa chọn nền tảng
Bảng mã
| Lựa chọn | Khi nào dùng |
|---|---|
| Unicode (dựng sẵn) | mặc định cho mọi việc: Word, email, web, Zalo, Excel |
| TCVN3 (ABC) | chỉ khi sửa tài liệu cũ dùng phông .Vn (.VnTime, .VnArial…) |
| VNI Windows | chỉ khi sửa tài liệu cũ dùng phông VNI (VNI-Times…), hoặc phần mềm thiết kế cũ chỉ nhận phông này |
| Unicode tổ hợp | hầu như không cần; dùng khi hệ thống đích yêu cầu dạng tổ hợp |
| VIQR | gõ ra chuỗi ASCII kiểu "Vie^.t", dùng cho môi trường không hiển thị được chữ có dấu |
Dấu hiệu chọn sai bảng mã: gõ trong Word với phông Times New Roman mà ra ký tự lạ. Chuyển về Unicode là hết. Ngược lại, nếu đang sửa một tài liệu cũ dùng phông .VnTime mà gõ Unicode vào thì chữ mới cũng vỡ; trường hợp này nên chuyển cả tài liệu sang Unicode thay vì đổi bảng mã bộ gõ (xem phần công cụ chuyển mã bên dưới).
Kiểu gõ
Danh sách gồm Telex, VNI, VIQR, MS Vietnamese (kiểu bàn phím tiếng Việt cũ của Microsoft), Simple Telex (có sẵn từ bản 4.6 RC2, tháng 9/2023) và kiểu gõ tự định nghĩa. Chọn đúng một kiểu bạn quen. Bảng phím từng kiểu nằm ở mục Kiểu gõ Telex, VNI, VIQR.
Phím chuyển
Hai lựa chọn: Ctrl + Shift hoặc Alt + Z. Bấm phím chuyển để đổi giữa chế độ tiếng Việt (biểu tượng V) và tiếng Anh (biểu tượng E).
- Ctrl + Shift: nhanh, nhưng trùng với tổ hợp đổi bàn phím của Windows ở một số máy, và hay vô tình bấm khi dùng Ctrl + Shift + phím khác trong phần mềm.
- Alt + Z: ít đụng hàng hơn, nhưng một số phần mềm dùng Alt + Z cho chức năng riêng.
Thử cả hai trong một tuần, giữ cái nào ít gây bất ngờ hơn với phần mềm bạn hay dùng.
Phần mở rộng: tuỳ chọn gõ
| Tuỳ chọn | Làm gì | Gợi ý |
|---|---|---|
| Cho phép gõ tự do | cho phép gõ phím dấu ở nhiều vị trí trong từ, bộ gõ tự đặt lại dấu đúng chỗ | bật |
| Đặt dấu oà, uý (thay vì òa, úy) | chọn kiểu đặt dấu mới cho các vần oa, oe, uy không có âm cuối | theo quy ước nơi làm việc; giữ nhất quán |
| Bật kiểm tra chính tả | bộ gõ kiểm tra chuỗi bạn gõ có thể là âm tiết tiếng Việt không | bật |
| Tự động khôi phục phím với từ sai | nếu chuỗi không phải tiếng Việt, trả lại đúng các phím đã bấm | bật, đi cùng kiểm tra chính tả |
Kiểu đặt dấu: chọn một rồi giữ
Khi tắt tuỳ chọn "Đặt dấu oà, uý", bộ gõ cho ra "hòa, thúy, khỏe"; khi bật, ra "hoà, thuý, khoẻ". Cả hai cách hiện đều được dùng. Vấn đề không phải đúng sai mà là lẫn lộn: một tài liệu có cả "hòa" và "hoà" sẽ làm chức năng tìm kiếm bỏ sót, danh sách tên sắp xếp lệch. Nếu nhiều người cùng soạn một bộ tài liệu, thống nhất tuỳ chọn này cho cả nhóm. Mục Bảng mã & Unicode có bài riêng về chuyện này.
Kiểm tra chính tả và tự khôi phục
Đây là cặp tuỳ chọn đáng bật nhất. Khi bạn gõ "Excel", Telex biến thành "Ẽcel"; có cặp tuỳ chọn này, bộ gõ nhận ra "ẽcel" không phải chữ Việt và trả lại "Excel" khi bạn kết thúc từ. Giới hạn: từ tiếng Anh trùng đúng chữ Việt hợp lệ ("bus" thành "bú", "tax" thành "tã") thì không được cứu; phải gõ lặp chữ cuối ("buss").
Lưu ý chữ "kiểm tra chính tả" ở đây chỉ là kiểm tra cấu trúc âm tiết, không phải kiểm tra chính tả nghĩa của từ. "Sâu sắc" hay "xâu xắc" đều là âm tiết hợp lệ, bộ gõ không bắt lỗi kiểu đó.
Phần mở rộng: gõ tắt
- Cho phép gõ tắt: bật để dùng bảng gõ tắt (gõ "ubnd" ra "Ủy ban nhân dân").
- Cho phép gõ tắt cả khi tắt tiếng Việt: bảng gõ tắt vẫn chạy ở chế độ tiếng Anh. Tiện nếu bảng của bạn có nhiều thuật ngữ tiếng Anh, nhưng dễ gây bất ngờ khi gõ mã, mật khẩu.
- Bảng gõ tắt: nơi thêm, sửa, xoá các cặp chữ tắt; có thể lưu ra tệp để mang sang máy khác.
Nguyên tắc đặt chữ tắt cho khỏi nhầm có ở bài Gõ tắt tiếng Việt trong mục kiểu gõ.
Phần mở rộng: hệ thống
| Tuỳ chọn | Làm gì | Gợi ý |
|---|---|---|
| Khởi động cùng Windows | Unikey tự chạy khi bật máy | bật nếu dùng hằng ngày |
| Bật hội thoại này khi khởi động | hiện bảng điều khiển mỗi lần Unikey chạy | tắt sau khi đã thiết lập xong |
| Luôn sử dụng clipboard cho Unicode | gửi chữ Unicode qua bộ nhớ tạm, giúp gõ được ở một số phần mềm cũ không nhận chữ Unicode trực tiếp | chỉ bật khi có phần mềm cụ thể gõ không được |
| Giao diện tiếng Việt / tiếng Anh | đổi ngôn ngữ của bảng điều khiển | tuỳ ý |
Tuỳ chọn clipboard có cái giá: nó dùng chung bộ nhớ tạm với lệnh sao chép – dán, nên ở một số tình huống có thể làm nội dung vừa sao chép bị thay. Vì vậy chỉ bật khi thật sự cần.
Công cụ chuyển mã (Unikey Toolkit)
Đây là tính năng nhiều người không biết, cực hữu ích khi nhận tài liệu cũ:
- Mở tài liệu cũ (gõ bằng .VnTime hoặc VNI-Times), chọn toàn bộ văn bản, sao chép.
- Bấm Ctrl + Shift + F6 để mở Unikey Toolkit.
- Chọn bảng mã nguồn (TCVN3 hoặc VNI Windows) và bảng mã đích (Unicode), đánh dấu chuyển từ clipboard.
- Bấm chuyển mã, rồi dán vào tài liệu mới, đặt phông Unicode như Times New Roman, Arial.
Công cụ này còn bỏ dấu tiếng Việt (tạo bản không dấu), đổi chữ hoa thành chữ thường và ngược lại. Phím Ctrl + Shift + F9 thường được gán cho việc chuyển mã nhanh nội dung trong clipboard theo thiết lập lần trước; kiểm tra lại trên phiên bản bạn dùng.
Bảng thiết lập khuyên dùng
| Mục | Dân văn phòng | Học sinh, sinh viên | Người hay gõ mã, tiếng Anh |
|---|---|---|---|
| Bảng mã | Unicode | Unicode | Unicode |
| Kiểu gõ | Telex hoặc VNI | Telex | Simple Telex hoặc VNI |
| Gõ tự do | bật | bật | bật |
| Kiểm tra chính tả + khôi phục | bật | bật | bật |
| Gõ tắt | bật, bảng theo nghề | tuỳ | bật, không chạy khi tắt tiếng Việt |
| Clipboard cho Unicode | tắt | tắt | tắt |
Góc nhìn hôm nay
Unikey vẫn là bộ gõ quen mặt nhất trên máy tính Windows ở Việt Nam, nhẹ và miễn phí. Nhiều người dùng nó nhiều năm mà chưa từng mở phần mở rộng. Dành năm phút để bật kiểm tra chính tả, chọn kiểu đặt dấu thống nhất và tạo vài mục gõ tắt là đủ thấy khác biệt. Tải Unikey từ trang chính thức unikey.org để tránh bản bị chèn phần mềm lạ.
Câu hỏi thường gặp
Unikey nên để bảng mã nào?
Để Unicode (dựng sẵn) cho gần như mọi việc. Chỉ đổi sang TCVN3 hay VNI Windows khi sửa tài liệu cũ dùng phông .Vn hoặc VNI, và tốt hơn hết là chuyển tài liệu đó sang Unicode.
Tuỳ chọn "Đặt dấu oà, uý" trong Unikey là gì?
Là chọn kiểu đặt dấu mới (hoà, thuý) thay vì kiểu cũ (hòa, thúy) cho các vần oa, oe, uy không có âm cuối. Cả hai đều được dùng; nên chọn một và giữ nhất quán.
Vì sao Unikey gõ ra chữ lạ?
Thường do bảng mã trong Unikey không khớp với phông chữ, ví dụ để TCVN3 mà gõ bằng phông Times New Roman. Đổi bảng mã về Unicode là hết.
Phím tắt mở Unikey Toolkit là gì?
Mặc định là Ctrl + Shift + F6. Công cụ dùng để chuyển văn bản giữa các bảng mã, bỏ dấu, đổi chữ hoa thường. Bạn cũng có thể mở bằng cách bấm chuột phải vào biểu tượng Unikey.
Có nên bật "Tự động khôi phục phím với từ sai" không?
Nên bật, cùng với kiểm tra chính tả. Khi đó các từ tiếng Anh như Excel, Windows tự trở về đúng dạng thay vì bị dính dấu.
