Telex và VNI tốn số phím gần như bằng nhau: mỗi dấu thanh, mỗi dấu mũ, móc, trăng hay chữ đ đều cần thêm đúng một phím ở cả hai kiểu. Khác biệt thật nằm ở chỗ đặt tay: phím dấu của Telex nằm trên hàng chữ, phím dấu của VNI nằm trên hàng số xa nhất. Vì vậy người gõ mười ngón thường nhanh hơn với Telex, còn người hay gõ lẫn tiếng Anh, mã số, hoặc mới làm quen máy tính có thể thấy VNI dễ chịu hơn.
Bài này đếm phím trên câu thật, so quãng đường tay, liệt kê xung đột của từng kiểu và gợi ý cách tự thử để chọn.
Đếm phím trên câu thật
Lấy câu mở đầu Truyện Kiều: "Trăm năm trong cõi người ta, chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau." Câu dài 64 ký tự kể cả khoảng trắng và dấu câu, có 16 dấu phụ (tính cả dấu thanh, mũ, móc, trăng).
| Chữ | Telex | Số phím | VNI | Số phím |
|---|---|---|---|---|
| Trăm | Trawm | 5 | Tra8m | 5 |
| cõi | coix | 4 | coi4 | 4 |
| người | nguowif | 7 | nguoi72 | 7 |
| chữ | chuwx (hoặc chwx) | 5 (4) | chu74 | 5 |
| tài | taif | 4 | tai2 | 4 |
| mệnh | meenhj | 6 | me6nh5 | 6 |
| khéo | kheos | 5 | kheo1 | 5 |
| ghét | ghets | 5 | ghet1 | 5 |
Cộng cả câu, mỗi kiểu cần khoảng 79 phím nếu gõ cụm "ươ" bằng một phím (uow trong Telex, uo7 trong VNI). Telex còn có thể tiết kiệm thêm vài phím nhờ w đứng riêng ra ư: "chwx" thay vì "chuwx", câu trên rút xuống còn 77. Chênh lệch chừng 2–3%, không đáng kể so với chuyện tay phải di chuyển bao xa.
Thử thêm câu "Đường đi khó không khó vì ngăn sông cách núi" (44 ký tự, 13 dấu phụ): cả hai kiểu đều khoảng 56 phím. Kết luận rõ ràng: đếm phím không phân định được Telex hay VNI.
Quãng đường tay: chỗ hai kiểu khác nhau thật
Người gõ mười ngón đặt tay ở hàng phím cơ sở (ASDF – JKL;). Mỗi lần phải với tay ra khỏi hàng này là mất thời gian và dễ sai.
| Dấu | Telex: phím và vị trí | VNI: phím và vị trí |
|---|---|---|
| Sắc | s – hàng cơ sở, ngón áp út trái | 1 – hàng số, ngón út trái |
| Huyền | f – hàng cơ sở, ngón trỏ trái | 2 – hàng số, ngón áp út trái |
| Hỏi | r – hàng trên, ngón trỏ trái | 3 – hàng số, ngón giữa trái |
| Ngã | x – hàng dưới, ngón áp út trái | 4 – hàng số, ngón trỏ trái |
| Nặng | j – hàng cơ sở, ngón trỏ phải | 5 – hàng số, ngón trỏ trái |
| Mũ â ê ô | gõ lại a, e, o | 6 – hàng số, ngón trỏ phải |
| Móc ơ ư | w – hàng trên, ngón áp út trái | 7 – hàng số, ngón trỏ phải |
| Trăng ă | w | 8 – hàng số, ngón giữa phải |
| đ | d – hàng cơ sở | 9 – hàng số, ngón áp út phải |
Phân ngón ở bảng theo cách dạy gõ mười ngón phổ biến. Nhìn bảng sẽ thấy: ba trong năm dấu thanh Telex (s, f, j) nằm ngay trên hàng cơ sở, tay không cần nhấc. Toàn bộ dấu VNI nằm ở hàng số, cách hàng cơ sở hai hàng. Với một văn bản tiếng Việt, gần như chữ nào cũng có dấu, nên khác biệt này lặp lại hàng trăm lần mỗi trang.
Điều đó không có nghĩa người gõ VNI luôn chậm hơn. Người gõ VNI nhiều năm có thể rất nhanh, và tốc độ phụ thuộc vào luyện tập nhiều hơn kiểu gõ. Chưa có nghiên cứu công bố rộng rãi nào so sánh tốc độ hai kiểu trên cùng nhóm người một cách bài bản, nên các con số "Telex nhanh hơn X%" trên mạng nên đọc với sự dè dặt.
Xung đột: mỗi kiểu vướng ở đâu
| Loại nội dung | Telex | VNI |
|---|---|---|
| Từ tiếng Anh, tên riêng nước ngoài | hay vướng (s, f, r, x, j, w biến thành dấu) | ít vướng |
| Mã số, số nhà, biển số có chữ liền số | ít vướng | hay vướng (12a5 thành 12ạ) |
| Bảng tính, nhập số liệu | ổn | dễ vướng khi gõ chữ liền số trong ô |
| Lập trình, gõ lệnh | vướng nhiều nếu quên tắt tiếng Việt | vướng với biến có số (a1, x2) |
| Bàn phím điện thoại | tiện, không phải chuyển trang phím | phải chuyển sang trang số |
| Bàn phím nhỏ, không có hàng số riêng | dùng bình thường | bất tiện |
Bộ gõ hiện đại có tuỳ chọn tự khôi phục chữ khi chuỗi gõ không phải tiếng Việt, giảm phần lớn xung đột của Telex với từ tiếng Anh. Xung đột của VNI với chữ số thì khó tự động hoá hơn, vì "a1" vừa có thể là "á" vừa có thể là mã phòng A1.
Học kiểu nào nhanh hơn
Ở buổi đầu, VNI thường dễ hiểu hơn: số 1 đến 5 khớp đúng thứ tự sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng mà ai cũng học ở lớp một. Telex đòi phải nhớ năm chữ cái không có quan hệ rõ ràng với tên dấu. Nhưng sau khoảng một tuần, cả hai đều trở thành phản xạ, và khác biệt về độ khó gần như biến mất.
| Người dùng | Gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Học sinh bắt đầu học gõ mười ngón | Telex | tay không rời hàng chữ, học một lần dùng cả trên điện thoại |
| Dân văn phòng gõ văn bản dài | Telex | ít di chuyển tay, ít mỏi |
| Người gõ nhiều thuật ngữ, mã nguồn, tên nước ngoài | VNI hoặc Telex có bật tự khôi phục | ít bị "sửa bậy" |
| Người lớn tuổi mới dùng máy, gõ bằng hai ngón | VNI | dễ nhớ, nhìn là biết dấu |
| Người đã gõ VNI thành thạo nhiều năm | giữ VNI | đổi kiểu gõ mất vài tuần, lợi ích không chắc bù được |
Đổi kiểu gõ có đáng không
Đổi kiểu gõ giống đổi tay thuận cầm bút: tuần đầu chậm hẳn, có khi chỉ còn một nửa tốc độ cũ, gõ nhầm liên tục. Người còn gõ chậm, vẫn nhìn phím và chưa gõ mười ngón thì đổi sang Telex cùng lúc học mười ngón là hợp lý, vì đằng nào cũng phải học lại từ đầu. Người đã gõ nhanh với VNI thì nên cân nhắc: phần lợi thường không nhiều như kỳ vọng.
Nếu quyết đổi:
- Đổi hẳn, không chuyển qua lại. Dùng hai kiểu song song làm tay lẫn lộn lâu hơn.
- In bảng đối chiếu dán cạnh màn hình (bảng có ở bài Kiểu gõ VNI: phím số 0–9).
- Mỗi ngày gõ chép 10–15 phút một đoạn văn quen, đừng chỉ gõ tin nhắn vụn.
- Sau hai tuần đo lại tốc độ bằng cùng một bài, so với trước khi đổi.
Thử nghiệm nhỏ để tự chọn
Muốn biết kiểu nào hợp tay mình, làm phép thử sau trong ba ngày:
- Chọn một đoạn văn tiếng Việt khoảng 100 chữ, ví dụ một đoạn sách giáo khoa hoặc báo.
- Ngày thứ nhất: gõ đoạn văn bằng Telex ba lần, ghi thời gian và số lỗi mỗi lần.
- Ngày thứ hai: làm y hệt bằng VNI.
- Ngày thứ ba: lặp lại kiểu đạt kết quả kém hơn, xem có tiến bộ nhanh không.
Đừng chỉ nhìn tốc độ. Ghi thêm cảm giác: lần nào phải liếc bàn phím nhiều hơn, lần nào mỏi tay hơn. Với người mới, cảm giác thoải mái quan trọng hơn vài giây chênh lệch.
Góc nhìn hôm nay
Bộ gõ nào cũng có cả hai kiểu, Windows 10, 11 và macOS đều có sẵn, bàn phím điện thoại phổ biến cũng vậy. Vì thế không có chuyện kiểu này "sắp bị bỏ". Cũng có bộ gõ cho phép bật Telex và VNI cùng lúc (ví dụ kiểu gõ kết hợp trong ibus-bamboo hay EVKey), tiện cho máy dùng chung trong gia đình, nhưng người gõ nhiều chữ nên chọn một kiểu để tay quen một nếp.
Câu hỏi thường gặp
Telex và VNI kiểu nào gõ nhanh hơn?
Số phím của hai kiểu gần như bằng nhau. Telex thường có lợi cho người gõ mười ngón vì phím dấu nằm trên hàng chữ, còn VNI phải với lên hàng số. Tốc độ thực tế phụ thuộc vào luyện tập nhiều hơn kiểu gõ.
Người mới học nên chọn Telex hay VNI?
Người định học gõ mười ngón nên chọn Telex. Người lớn tuổi hoặc chỉ gõ bằng vài ngón có thể thấy VNI dễ nhớ hơn vì số 1 đến 5 khớp thứ tự dấu đã học.
Đang gõ VNI có nên chuyển sang Telex không?
Nếu đã gõ VNI nhanh và quen tay thì không nhất thiết. Đổi kiểu gõ làm tốc độ giảm rõ trong vài tuần, lợi ích chưa chắc bù được. Đổi khi bạn đằng nào cũng học lại gõ mười ngón.
Telex có gây lỗi khi gõ tiếng Anh không?
Có, vì các chữ s, f, r, x, j, w là phím dấu. Bật tuỳ chọn tự khôi phục từ sai trong bộ gõ hoặc chuyển sang chế độ tiếng Anh khi gõ đoạn dài sẽ hết phần lớn lỗi này.
Có thể dùng cả Telex và VNI cùng lúc không?
Một số bộ gõ có kiểu gõ kết hợp nhận cả hai quy ước. Tiện cho máy dùng chung, nhưng dễ sinh dấu ngoài ý muốn khi gõ chữ liền số hoặc từ tiếng Anh, nên người gõ nhiều chỉ nên chọn một kiểu.
