Khi gõ Telex bằng mười ngón, bốn trong năm phím dấu thanh nằm ở tay trái: S (sắc) do ngón áp út trái gõ ngay trên hàng cơ sở, F (huyền) do ngón trỏ trái gõ tại chỗ, R (hỏi) do ngón trỏ trái vươn lên hàng trên, X (ngã) do ngón áp út trái co xuống hàng dưới; chỉ riêng J (nặng) do ngón trỏ phải gõ tại chỗ. Phím xoá dấu Z thuộc ngón út trái, phím W tạo ư, ơ, ă thuộc ngón áp út trái. Biết rõ tay nào lo dấu nào giúp bạn gõ tiếng Việt có dấu mà không phải dừng lại nghĩ.
Telex và gõ mười ngón: một cặp khá hợp nhau
Kiểu gõ Telex dùng chữ cái để tạo dấu. Muốn có "á" thì gõ "as", muốn có "ê" thì gõ "ee". Vì mọi phím dấu đều nằm trên ba hàng chữ, tay không cần rời khỏi khu vực quen thuộc để với lên hàng số như kiểu gõ VNI. Đây là một lý do khiến nhiều người gõ mười ngón ở Việt Nam chọn Telex, dù VNI vẫn có người dùng rất nhanh.
Bảng phím Telex đầy đủ và quy tắc bỏ dấu có ở mục Kiểu gõ Telex, VNI, VIQR. Bài này không nhắc lại toàn bộ bảng mà trả lời câu hỏi của người đang tập mười ngón: những phím đó nằm dưới ngón nào, và tay nào làm việc nhiều hơn khi gõ tiếng Việt.
Bản đồ ngón cho các phím dấu Telex
| Phím | Tác dụng trong Telex | Ngón gõ | Vị trí so với hàng cơ sở |
|---|---|---|---|
| S | dấu sắc | áp út trái | ngay trên hàng cơ sở, không di chuyển |
| F | dấu huyền | trỏ trái | ngay trên hàng cơ sở (phím có gai) |
| R | dấu hỏi | trỏ trái | vươn lên hàng trên một bước |
| X | dấu ngã | áp út trái | co xuống hàng dưới một bước |
| J | dấu nặng | trỏ phải | ngay trên hàng cơ sở (phím có gai) |
| Z | xoá dấu | út trái | co xuống hàng dưới một bước |
| W | tạo ư, ơ, ă | áp út trái | vươn lên hàng trên một bước |
| D (gõ hai lần) | tạo đ | giữa trái | ngay trên hàng cơ sở |
| A, E, O (gõ hai lần) | tạo â, ê, ô | út trái, giữa trái, áp út phải | A tại chỗ; E, O vươn lên hàng trên |
Ba dấu dùng nhiều trong tiếng Việt là sắc, huyền, nặng đều nằm ngay trên hàng cơ sở. Đây là một điểm thuận lợi lớn: phần lớn chữ có dấu chỉ cần ngón tay gõ tại chỗ, không phải vươn đi đâu.
Tay trái làm việc nhiều hơn: chuyện có thật
Nhìn bảng trên sẽ thấy ngón áp út trái gánh ba việc quan trọng: S (sắc), X (ngã) và W (ư, ơ, ă). Ngón trỏ trái gánh F (huyền) và R (hỏi). Cộng thêm các nguyên âm A, E và phụ âm đầu D, T, C, G, B, V đều thuộc tay trái, tay trái của người gõ Telex làm việc khá vất vả.
Điều này có hai hệ quả thực tế:
- Ngón áp út trái cần được tập riêng. Ngón áp út vốn là ngón yếu và kém độc lập nhất. Nhiều người gõ chữ "sư" chậm hơn hẳn chữ "bà" vì ngón áp út phải làm hai việc liên tiếp (S rồi W).
- Thứ tự gõ dấu có thể giúp chia tải. Hầu hết bộ gõ cho phép gõ dấu ở cuối chữ (sau phụ âm cuối) thay vì ngay sau nguyên âm. Gõ "tieengs" (dấu cuối) hay "tieesng" (dấu ngay sau nguyên âm) đều ra "tiếng". Với người gõ mười ngón, gõ dấu ở cuối thường cho nhịp đều hơn: tay gõ trọn phần chữ cái theo thói quen, rồi chốt dấu bằng một phím.
Nhịp gõ chữ có phím đôi
Telex có nhiều cặp phím lặp: dd, aa, ee, oo. Với người gõ mười ngón, phím lặp nghĩa là cùng một ngón gõ hai lần liền. Ngón cần nhấc lên vừa đủ rồi gõ lại, không nên ấn giữ (giữ phím quá lâu có thể sinh ra lặp ký tự, tuỳ cài đặt máy).
Một mẹo nhỏ: coi cặp phím đôi như một nhịp "tạch-tạch" ngắn, nhanh hơn nhịp giữa hai chữ cái khác nhau. Chữ "đường" gõ "dduwowngf": nhịp đầu là "dd" bằng ngón giữa trái, rồi "uwow" là chuỗi xen kẽ tay phải – tay trái – tay phải – tay trái, rất thuận nếu đã quen, sau đó "ng" và "f".
Với vần "ươ", nhiều bộ gõ hiện nay cho phép gõ gọn "uow" thay vì "uwow" và vẫn ra "ươ". Nếu bộ gõ của bạn hỗ trợ, cách gọn bớt một phím W cho ngón áp út trái. Cách đầy đủ "uwow" thì bộ gõ nào cũng nhận.
Bài tập theo nhóm dấu
Các bài dưới đây tách theo ngón phải làm việc chính, đi từ dễ tới khó. Mỗi dòng gõ ba lượt, mắt nhìn màn hình.
Nhóm 1: dấu tại chỗ (S, F, J)
| Chữ | Phím | Ghi chú |
|---|---|---|
| má, mà, mạ | mas · maf · maj | so sánh ba ngón: áp út trái, trỏ trái, trỏ phải |
| cá, cà, cạ | cas · caf · caj | ngón giữa trái co xuống C trước |
| bán, bàn, bạn | bans · banf · banj | dấu đặt cuối, sau N |
| tốt, tột | toots · tootj | phím đôi oo rồi chốt dấu |
Nhóm 2: dấu phải vươn (R, X)
| Chữ | Phím | Ghi chú |
|---|---|---|
| mả, mã | mar · max | trỏ trái lên R, áp út trái xuống X |
| hỏi, ngã | hoir · ngax | hai dấu tên gọi chính là chữ để tập |
| nghĩ, nghỉ | nghix · nghir | chỉ khác phím cuối, rất dễ nhầm |
| sẽ, sẻ | sex · ser | áp út trái gõ S rồi X: tập sự độc lập của ngón |
Nhóm 3: W và các vần ư, ơ, ă
| Chữ | Phím | Ghi chú |
|---|---|---|
| ăn, mắt | awn · mawts | út trái A rồi áp út trái W |
| sư, sữa | suw · suwax | áp út trái làm việc ba lần trong "sữa" |
| được, người | dduwowcj · nguwowif | chuỗi xen tay, chốt dấu cuối |
| trường, lướt | truwowngf · luwowts | vần dài, tập cho đều nhịp |
Lỗi hay gặp khi gõ Telex bằng mười ngón
| Lỗi | Nguyên nhân thường gặp | Cách tập |
|---|---|---|
| Ra "x" thay vì dấu ngã | Gõ X ở vị trí bộ gõ không nhận là dấu, hoặc bộ gõ đang tắt | Kiểm chế độ gõ; tập "max mã" xen kẽ |
| Ra dấu hỏi khi muốn ngã (và ngược lại) | Ngón trỏ trái lên R thay cho ngón áp út xuống X | Tập cặp "nghĩ – nghỉ", "sẽ – sẻ" |
| "đ" thành "dd" hoặc "d" | Gõ D một lần, hoặc gõ ba lần làm bộ gõ huỷ | Tập nhịp "tạch-tạch" cho dd |
| Chữ tiếng Anh bị dính dấu | Các chữ có S, F, R, X, J, W bị bộ gõ hiểu là dấu | Bật tính năng kiểm tra chính tả của bộ gõ hoặc chuyển sang chế độ tiếng Anh |
Lỗi cuối đặc biệt hay gặp ở dân văn phòng gõ xen thuật ngữ tiếng Anh. Cách xử lý chi tiết có ở mục Kiểu gõ Telex, VNI, VIQR; với người gõ mười ngón, điều nên làm là thuộc phím tắt chuyển Việt – Anh của bộ gõ để tay không phải rời bàn phím đi bấm chuột.
Còn gõ VNI bằng mười ngón thì sao
VNI dùng phím số 1 đến 9 cho dấu, nghĩa là mỗi chữ có dấu, một ngón phải vươn lên hàng số rồi quay về. Hàng số xa hàng cơ sở hai bước, nên người gõ mười ngón dùng VNI phải luyện hàng số thật vững. Dấu sắc là số 1 (út trái), huyền là 2 (áp út trái), hỏi là 3 (giữa trái), ngã là 4 (trỏ trái), nặng là 5 (trỏ trái), mũ là 6 (trỏ phải hoặc trỏ trái tuỳ cách phân ngón), móc là 7 (trỏ phải), trăng là 8 (giữa phải), đ là 9 (áp út phải).
Gõ VNI nhanh vẫn hoàn toàn được, nhất là với người đã quen từ trước. Nhưng nếu đang học từ đầu và định gõ mười ngón, Telex thường dễ vào hơn vì tay ít phải rời ba hàng chữ.
Góc nhìn hôm nay: chọn một thứ tự gõ dấu và giữ nó
Cũng như phân ngón, thứ quan trọng nhất khi gõ Telex mười ngón là nhất quán. Bạn có thể gõ dấu ngay sau nguyên âm hoặc ở cuối chữ, bộ gõ đều hiểu; nhưng nếu lúc thế này lúc thế kia, tay sẽ phải "chọn" ở mỗi chữ và nhịp gõ bị đứt. Hãy chọn một kiểu, phần lớn người gõ nhanh chọn gõ dấu cuối chữ, rồi dùng kiểu đó cho mọi chữ trong ít nhất vài tuần.
Nếu ngón áp út trái mỏi hoặc chậm, dành năm phút mỗi buổi gõ riêng những chữ có S, W, X liền nhau như "sữa", "sẵn", "xưa". Sau vài tuần, ngón yếu nhất cũng theo kịp những ngón còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Phím dấu sắc trong Telex gõ bằng ngón nào?
Dấu sắc là phím S, gõ bằng ngón áp út trái. Phím S nằm ngay trên hàng cơ sở nên ngón áp út không phải di chuyển. Đây là dấu thanh dễ gõ nhất trong Telex.
Vì sao gõ Telex tay trái mỏi hơn tay phải?
Vì bốn trong năm phím dấu thanh (S, F, R, X) cùng phím W và phím xoá dấu Z đều thuộc tay trái. Chỉ có dấu nặng (J) thuộc tay phải. Tập riêng ngón áp út trái giúp giảm mỏi và tăng tốc.
Nên gõ dấu ngay sau nguyên âm hay cuối chữ?
Bộ gõ nào cũng hiểu cả hai cách. Người gõ mười ngón thường chọn gõ dấu ở cuối chữ vì giữ được nhịp đều. Quan trọng là chọn một cách và dùng nhất quán.
Gõ "ươ" trong Telex có cần gõ w hai lần không?
Cách đầy đủ là "uwow", bộ gõ nào cũng nhận. Nhiều bộ gõ hiện nay cũng cho phép gõ gọn "uow" và tự hiểu là "ươ". Bạn có thể thử trên bộ gõ của mình để chọn cách gọn hơn.
Gõ mười ngón nên chọn Telex hay VNI?
Cả hai đều gõ nhanh được. Telex giữ tay trong ba hàng chữ nên thường dễ học hơn với người mới gõ mười ngón. VNI cần ngón tay vươn lên hàng số cho mỗi dấu, phù hợp hơn với người đã quen VNI từ trước.
