Gõ mười ngón là cách gõ dùng đủ cả mười ngón tay, mỗi ngón phụ trách một nhóm phím cố định, và mọi ngón luôn xuất phát rồi quay về hàng phím cơ sở: tay trái đặt trên A S D F, tay phải đặt trên J K L và phím chấm phẩy (;). Hai gờ nhỏ nổi trên phím F và J là "mốc" để ngón trỏ tìm lại vị trí mà không cần cúi xuống nhìn. Nắm được hàng cơ sở và hai cái gai ấy là xong nửa đầu của việc học gõ mười ngón.
Gõ mười ngón khác gõ "mổ cò" ở đâu
Phần lớn người tự học máy tính bắt đầu bằng kiểu gõ hai ngón, người Việt quen gọi là "mổ cò": mắt nhìn bàn phím, tìm chữ, ngón trỏ chọc xuống, rồi ngẩng lên xem màn hình. Cách này chạy được, có người còn gõ khá nhanh, nhưng mỗi chữ đều phải qua một vòng tìm kiếm bằng mắt.
Gõ mười ngón đổi cách làm ở ba điểm:
- Mỗi phím có chủ. Phím E bao giờ cũng do ngón giữa trái gõ, phím K bao giờ cũng là ngón giữa phải. Không có chuyện lúc ngón này lúc ngón kia.
- Có vị trí gốc. Tám ngón (trừ hai ngón cái) nằm sẵn trên tám phím của hàng giữa. Muốn gõ phím nào thì ngón phụ trách vươn lên hoặc co xuống, gõ xong lại về chỗ cũ.
- Mắt để trên màn hình. Vì tay đã biết phím ở đâu, mắt không cần rời chỗ chữ đang hiện ra. Người ta gọi phần này là gõ mù (touch typing).
Lợi ích rõ nhất không phải là tốc độ ngay lập tức mà là sự ổn định: gõ lâu ít mỏi cổ hơn vì không phải cúi lên ngẩng xuống, ít sót chữ hơn vì thấy lỗi ngay khi nó hiện ra.
Hàng phím cơ sở gồm những phím nào
Trên bàn phím QWERTY thông dụng ở Việt Nam, hàng cơ sở (home row) là hàng thứ ba tính từ trên xuống, hàng có phím Caps Lock ở đầu trái và phím Enter ở đầu phải. Tám phím đặt ngón như sau:
| Tay | Ngón út | Ngón áp út | Ngón giữa | Ngón trỏ |
|---|---|---|---|---|
| Trái | A | S | D | F (có gai) |
| Phải | ; (chấm phẩy) | L | K | J (có gai) |
Hai ngón cái thả nhẹ trên phím cách (Space). Còn lại hai phím G và H ở giữa hàng cơ sở không có ngón nào "ngồi" sẵn: G do ngón trỏ trái nhích sang phải để gõ, H do ngón trỏ phải nhích sang trái. Đây là chỗ người mới hay nhầm nhất, vì G và H nằm ngay giữa nên tay nào cũng tưởng là của mình.
Lý do chọn hàng giữa làm gốc rất đơn giản: từ đây, ngón tay với lên hàng trên hay co xuống hàng dưới đều chỉ mất một bước. Nếu đặt tay ở hàng trên cùng, muốn gõ hàng dưới phải với hai bước, vừa chậm vừa dễ trượt.
Gai F và J: hai cái mốc nhỏ làm việc lớn
Sờ lên phím F và J trên hầu hết bàn phím rời, bạn sẽ thấy một vạch nổi hoặc một chấm gồ nhỏ. Đó là gờ định vị. Khi đặt tay lên bàn phím mà không nhìn, hai ngón trỏ chỉ cần rà tìm hai gờ này, sáu ngón còn lại tự rơi đúng chỗ theo thứ tự.
Gờ định vị có ích nhất trong ba tình huống:
- Lúc bắt đầu gõ. Đặt tay xuống, rà gờ, đúng vị trí ngay trong một giây.
- Sau khi rời tay đi cầm chuột. Quay lại bàn phím, tay tìm gờ thay vì mắt tìm phím.
- Khi gõ phím xa như hàng số hay Backspace. Gõ xong, ngón trỏ chạm lại gờ là biết tay đã về đúng chỗ.
Bàn phím số bên phải (numpad) cũng có một gờ, đặt trên phím 5, vì hàng 4 – 5 – 6 là hàng cơ sở của bàn phím số. Một số bàn phím laptop nhỏ gọn có gờ rất mờ, khó cảm nhận; khi đó có thể dán một miếng dán nhỏ trong suốt lên F và J cho dễ rà.
Vì sao mọi ngón phải quay về hàng cơ sở
Quy tắc "gõ xong thì về" nghe hiển nhiên nhưng là thứ người mới bỏ qua nhiều nhất. Sau vài phím, tay trôi dần sang trái hoặc phải; tới phím thứ hai mươi, ngón trỏ trái đã nằm trên G thay vì F, và mọi phím sau đó đều lệch một ô. Kết quả là gõ "dsng" thay vì "đang", gõ "hoifc" thay cho một chữ có nghĩa.
Có thể hình dung mỗi ngón như được buộc một sợi dây thun vào phím gốc của nó. Ngón áp út trái vươn lên gõ W thì sợi dây kéo nó về S. Ngón út phải vươn xa tới Enter thì dây kéo nó về phím chấm phẩy. Những ngón không gõ thì vẫn nằm yên, chạm nhẹ trên phím gốc, không nhấc cao lên khỏi bàn phím.
Thói quen này cũng giải thích vì sao người gõ mười ngón không cần nhìn: vị trí của mọi phím đều được tính từ một điểm cố định. Mất điểm cố định thì mất luôn bản đồ.
Đặt tay cho đúng: lực, độ cong và cổ tay
Đặt ngón lên hàng cơ sở không có nghĩa là đè xuống. Ngón tay chỉ chạm nhẹ, cong tự nhiên như đang cầm một quả cam nhỏ, đầu ngón (chứ không phải bụng ngón) hướng xuống phím. Cổ tay giữ thẳng hàng với cẳng tay, không gập lên, không bẻ sang hai bên.
- Gõ bằng cú bật ngắn, không ấn giữ. Phím đã nhận khi được nhấn xuống một đoạn; ấn tới đáy thật mạnh chỉ thêm mỏi.
- Cổ tay không tì hẳn xuống mép bàn khi đang gõ. Tì cổ tay lúc nghỉ thì được; lúc gõ, để tay nổi nhẹ giúp ngón vươn xa dễ hơn.
- Ngón cái gõ phím cách bằng mép ngoài, thường dùng ngón cái tay thuận. Không cần cả hai ngón cái cùng gõ.
Chi tiết về độ cao bàn ghế và góc cổ tay có bài riêng trong cùng mục này. Ở bước đầu, chỉ cần nhớ: tay nhẹ, ngón cong, cổ tay thẳng.
Bài tập đầu tiên: chỉ dùng hàng cơ sở
Một điều thú vị cho người gõ Telex: trên hàng cơ sở có sẵn ba phím dấu thanh là S (sắc), F (huyền) và J (nặng). Cộng với các phím A, D, G, H, L, bạn đã gõ được kha khá chữ tiếng Việt có dấu mà không cần rời hàng giữa. Bảng dưới đây dùng làm bài tập cho ba ngày đầu. Cột phải là chuỗi phím cần gõ theo Telex (dd ra đ).
| Chữ cần ra | Phím gõ (Telex) | Ngón chính phải làm việc |
|---|---|---|
| la, lá, là, lạ | la · las · laf · laj | áp út phải, út trái, áp út trái, trỏ trái, trỏ phải |
| ha, hà, hạ | ha · haf · haj | trỏ phải nhích trái sang H |
| gà, gạ | gaf · gaj | trỏ trái nhích phải sang G |
| đá, đà | ddas · ddaf | giữa trái gõ hai lần D |
| sa, sà | sa · saf | áp út trái, út trái |
| dạ | daj | giữa trái, út trái, trỏ phải |
Cách tập:
- Gõ lặp chuỗi không có nghĩa trước: asdf jkl; asdf jkl; cho tới khi gõ đều tay mà không nhìn, khoảng ba đến năm phút.
- Gõ chuỗi có G và H: fgf jhj fgf jhj để ngón trỏ quen việc nhích sang giữa rồi quay về.
- Gõ các chữ trong bảng thành câu ngắn, ví dụ: lá đá gà, hạ sà là lạ. Câu không cần có nghĩa đẹp; mục tiêu là tay quen các phím.
- Che tay bằng một tấm khăn mỏng hoặc một hộp giấy úp hở hai đầu nếu thấy mắt cứ liếc xuống.
Ở giai đoạn này, độ chính xác quan trọng hơn tốc độ. Gõ chậm mà đúng ngón, đúng phím trong mười phút có ích hơn gõ nhanh mà sai ngón trong một giờ.
Gõ mười ngón có từ bao giờ
Thời máy chữ mới ra đời vào thập niên 1870, người đánh máy chủ yếu dùng vài ngón và nhìn phím. Các tài liệu lịch sử máy chữ thường kể về Frank Edward McGurrin, một người làm tốc ký ở toà án Mỹ, đã tự luyện gõ bằng đủ các ngón mà không nhìn phím, và thắng một cuộc thi tốc độ đánh máy nổi tiếng năm 1888 ở Cincinnati. Từ đó, cách gõ "không nhìn" được các trường dạy đánh máy đưa vào giáo trình, rồi đi theo bàn phím QWERTY sang máy tính.
Ở Việt Nam, các lớp đánh máy cho thư ký văn phòng trong thế kỷ 20 đã dạy đặt tay trên hàng cơ sở theo đúng cách này. Bàn phím đổi từ phím cơ của máy chữ sang phím nhựa của máy tính, nhưng tám phím gốc vẫn y nguyên.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ đâu cho gọn
Nếu bạn đang gõ hai ngón và muốn chuyển sang mười ngón, đừng tìm ngay phần mềm hay bài luyện phức tạp. Ba việc sau đủ cho tuần đầu:
- Sờ tìm gai F, J mỗi lần đặt tay xuống bàn phím, kể cả khi đang gõ việc thật.
- Mỗi ngày dành mười lăm đến hai mươi phút chỉ tập hàng cơ sở, theo bảng bài tập ở trên.
- Chấp nhận gõ chậm hơn bình thường trong một thời gian. Tốc độ tụt đi ở giai đoạn đầu là dấu hiệu bình thường, không phải dấu hiệu bạn "không hợp".
Khi đã thuộc hàng cơ sở, bước tiếp theo là học bản đồ phân ngón cho hàng trên và hàng dưới, rồi tới các phím dấu Telex. Các bài khác trong mục Gõ mười ngón đi lần lượt qua từng bước đó.
Câu hỏi thường gặp
Hàng phím cơ sở là hàng nào?
Là hàng giữa của phần chữ trên bàn phím, gồm A S D F G H J K L và phím chấm phẩy. Tay trái đặt trên A S D F, tay phải đặt trên J K L và chấm phẩy. G và H không có ngón nào đặt sẵn mà do hai ngón trỏ nhích vào gõ.
Gai trên phím F và J dùng để làm gì?
Đó là gờ định vị giúp hai ngón trỏ tìm đúng vị trí bằng xúc giác. Khi ngón trỏ đã chạm gờ, các ngón còn lại tự nằm đúng phím. Nhờ vậy bạn không phải nhìn xuống bàn phím mỗi khi đặt tay lại.
Ngón cái dùng để gõ phím gì khi gõ mười ngón?
Ngón cái phụ trách phím cách. Đa số người gõ dùng ngón cái của tay thuận, ngón cái còn lại thả nhẹ. Một số người dùng cả hai ngón cái luân phiên, cách nào cũng được miễn là ổn định.
Phím G và H do ngón nào gõ?
Phím G do ngón trỏ trái nhích sang phải để gõ, phím H do ngón trỏ phải nhích sang trái. Gõ xong, ngón trỏ quay về F hoặc J. Đây là hai phím người mới hay gõ nhầm tay nhất.
Có cần học hàng cơ sở nếu đã gõ hai ngón khá nhanh?
Không bắt buộc, nhưng nếu muốn gõ không nhìn phím và gõ lâu ít mỏi thì hàng cơ sở là nền móng không bỏ qua được. Giai đoạn chuyển đổi sẽ chậm hơn vài tuần trước khi vượt tốc độ cũ.
