Gõ mù là gì: vì sao nhìn màn hình thay vì nhìn phím lại nhanh hơn

Gõ mù (touch typing) là gõ phím mà mắt không nhìn bàn phím, chỉ dựa vào trí nhớ vận động của ngón tay để tìm phím. Nhìn màn hình thay vì nhìn phím nhanh hơn vì mắt không phải liên tục chuyển qua lại giữa hai chỗ, lỗi được phát hiện ngay khi vừa xuất hiện, và não được giải phóng khỏi việc tìm từng chữ để tập trung vào nội dung đang viết. Các nghiên cứu quan sát người gõ thực tế cũng cho thấy: người càng ít nhìn bàn phím thì thường gõ càng nhanh, bất kể dùng bao nhiêu ngón.

"Mù" ở đây nghĩa là gì

Chữ "mù" trong gõ mù không nói về người khiếm thị, mà mô tả việc mắt không tham gia vào chuyện tìm phím. Người gõ mù vẫn nhìn, nhưng nhìn màn hình hoặc nhìn văn bản cần chép, không nhìn tay. Tiếng Anh gọi là touch typing, nghĩa là gõ bằng xúc giác: ngón tay "biết" phím ở đâu nhờ cảm giác và nhờ vị trí quen thuộc tính từ hàng cơ sở.

Gõ mù và gõ mười ngón thường đi cùng nhau nhưng không hoàn toàn là một. Gõ mười ngón nói về chuyện ngón nào gõ phím nào; gõ mù nói về chuyện mắt có nhìn xuống hay không. Có người gõ đủ mười ngón nhưng vẫn liếc phím, cũng có người gõ sáu, bảy ngón mà không cần nhìn.

Lý do thứ nhất: mắt không phải đi đi về về

Mỗi lần cúi nhìn bàn phím rồi ngẩng lên màn hình, mắt phải làm ba việc: di chuyển, điều tiết lại tiêu cự (màn hình và bàn phím ở hai khoảng cách khác nhau), và tìm lại chỗ đang đọc hoặc đang viết. Mỗi việc chỉ mất một phần nhỏ của giây, nhưng lặp lại hàng trăm lần trong một trang văn bản thì cộng dồn thành nhiều phút.

Với người chép lại từ giấy, chuyện còn rắc rối hơn: mắt phải đi giữa ba chỗ — tờ giấy, bàn phím, màn hình. Đây là lý do các lớp đánh máy ngày xưa luyện học viên nhìn bản gốc suốt khi gõ. Người đánh máy chuyên nghiệp gần như không nhìn tay và rất ít nhìn trang giấy đang được gõ ra.

Lý do thứ hai: thấy lỗi ngay khi nó vừa sinh ra

Người nhìn phím thường gõ hết một cụm rồi mới ngẩng lên kiểm tra. Lúc đó lỗi đã nằm sau vài chữ; muốn sửa phải xoá ngược nhiều ký tự, hoặc tệ hơn là không thấy và để nguyên. Người gõ mù thấy chữ hiện ra theo thời gian thực, nên lỗi được bắt ngay ở ký tự thứ nhất. Một lần Backspace thay cho năm lần.

Với tiếng Việt, điều này càng quan trọng vì bộ gõ biến đổi chữ ngay trên màn hình: gõ "tieengs" thì chữ đi từ "tie" thành "tiê" rồi "tiếng". Người nhìn màn hình thấy ngay khi bộ gõ hiểu sai, chẳng hạn khi chữ tiếng Anh bị dính dấu, hoặc khi gõ nhầm dấu hỏi thành dấu ngã.

Lý do thứ ba: đầu óc rảnh để nghĩ nội dung

Khi việc tìm phím đã thành tự động, người gõ chỉ cần nghĩ tới câu chữ. Các nhà tâm lý học vận động mô tả quá trình học một kỹ năng qua ba giai đoạn (theo mô hình của Paul Fitts và Michael Posner đưa ra năm 1967): giai đoạn nhận thức, phải nghĩ từng bước; giai đoạn liên kết, các bước bắt đầu nối với nhau; và giai đoạn tự động, làm mà không cần để ý. Nhìn phím là dấu hiệu bạn vẫn đang ở giai đoạn đầu.

Ở giai đoạn tự động, người gõ không còn nghĩ "chữ Đ là D hai lần" mà nghĩ cả chữ "đường", thậm chí cả cụm "con đường". Ngón tay thực hiện cả chuỗi động tác như một khối. Đây là lý do người gõ thạo có thể nói chuyện, nghe điện thoại hay suy nghĩ trong khi tay vẫn gõ đều.

Nghiên cứu nói gì

Một nghiên cứu của nhóm Đại học Aalto (Phần Lan) trình bày tại hội nghị CHI năm 2016 dùng camera ghi chuyển động tay và hướng nhìn của người gõ thực tế, gồm cả người học bài bản lẫn người tự học. Kết quả đáng chú ý:

• Người gõ nhanh có xu hướng nhìn bàn phím rất ít, dành phần lớn thời gian nhìn màn hình.
• Một số người tự học, không dùng đủ mười ngón, vẫn gõ nhanh ngang người học bài bản; điểm chung là họ gõ mỗi phím bằng cùng một ngón và giữ bàn tay ít di chuyển.
• Số ngón tay dùng không phải yếu tố duy nhất quyết định tốc độ.

Nghiên cứu này không nói gõ mười ngón là vô ích; nó cho thấy cái lõi của gõ nhanh là sự nhất quán và không cần mắt. Gõ mười ngón theo bài bản là con đường rõ ràng nhất để có được cái lõi đó.

So sánh: nhìn phím và gõ mù

Tập gõ mù: những cách đã được dùng

Che tay

Cách đơn giản nhất là che tay lại để mắt không có gì để nhìn. Có thể dùng một tấm khăn mỏng phủ lên mu bàn tay, hoặc một hộp giấy úp ngược bỏ hai đầu. Các lớp đánh máy xưa từng dùng tấm chắn đặt trên bàn phím cho mục đích này.

Bàn phím trơn

Một số người dùng bàn phím có nút trơn, không in ký tự, hoặc dán giấy che chữ trên phím. Khi nhìn xuống cũng không thấy gì, thói quen liếc phím mất dần. Cách này hiệu quả nhưng hơi khắc nghiệt với người mới; nên dùng sau khi đã thuộc bản đồ phân ngón.

Dán bảng phân ngón lên cao

Khi quên phím, hãy nhìn lên chứ không nhìn xuống. Dán bảng phân ngón ngay cạnh màn hình. Mỗi lần nhìn bảng, mắt vẫn ở tầm cao, và bạn học được vị trí phím mà không củng cố thói quen cúi xuống.

Chấp nhận chậm và sai trong vài ngày đầu

Khi mới bỏ nhìn phím, tốc độ sẽ tụt rõ rệt và lỗi tăng lên. Đó là giai đoạn não đang học bản đồ mới. Cảm giác khó chịu này là dấu hiệu bạn đang tập đúng chỗ; nó giảm dần sau khoảng một đến hai tuần tập đều.

Những tình huống vẫn được phép nhìn

Gõ mù không phải là cấm tuyệt đối nhìn bàn phím. Người gõ thạo vẫn liếc xuống trong vài trường hợp: tìm một phím hiếm dùng như Print Screen hay Insert, dùng bàn phím lạ có bố cục khác, hoặc gõ ký hiệu đặc biệt ít gặp. Điều quan trọng là việc nhìn trở thành ngoại lệ, không phải phản xạ.

Một mẹo cho giai đoạn chuyển tiếp: nếu cần nhìn, hãy nhìn trước khi gõ, nhớ vị trí, ngẩng lên, rồi mới gõ. Đừng gõ trong lúc nhìn, vì như thế tay sẽ học cách dựa vào mắt.

Góc nhìn hôm nay: một thói quen nhỏ thay đổi cả ngày làm việc

Với người gõ vài giờ mỗi ngày, bỏ được thói quen nhìn phím không chỉ là chuyện nhanh hơn vài từ mỗi phút. Cổ đỡ mỏi vì không cúi liên tục, mắt đỡ mệt vì không phải điều tiết qua lại, và đầu óc tập trung vào nội dung hơn. Nhiều người sau khi gõ mù thạo kể lại rằng họ viết dễ hơn, vì ý nghĩ chạy thẳng ra màn hình mà không bị ngắt quãng.

Nếu bạn đã gõ mười ngón nhưng vẫn hay liếc phím, thử một tuần che tay khi gõ những việc không gấp. Ghi lại cảm nhận cuối tuần; phần lớn người sẽ thấy số lần muốn nhìn giảm đi rõ rệt.