Bàn phím công thái học là bàn phím được thiết kế để hai tay, cổ tay và vai ở tư thế tự nhiên hơn khi gõ: phổ biến nhất là loại tách đôi (hai nửa rời hoặc gần rời), loại cong hình sóng có phần giữa nhô cao, và loại có phím xếp theo cột thẳng. Chúng có thể giảm việc phải bẻ cổ tay sang ngang và xoay úp lòng bàn tay, nhưng cần vài tuần làm quen, và không phải thuốc chữa cho người đã đau tay. Có triệu chứng tê, đau kéo dài thì nên đi khám trước.
Bàn phím thường bắt tay làm gì
Đặt hai tay lên một bàn phím chữ nhật bình thường và để ý:
- Cổ tay bẻ ra ngoài. Hai bàn tay phải chụm vào giữa vì hàng phím hẹp hơn bề ngang vai. Cổ tay lệch sang phía ngón út — giới chuyên môn gọi là lệch trụ (ulnar deviation).
- Lòng bàn tay úp hoàn toàn. Tư thế tự nhiên khi thả tay là lòng bàn tay quay vào nhau, như khi bắt tay. Bàn phím phẳng bắt cẳng tay xoay úp hẳn xuống.
- Cổ tay gập ngược lên. Nhiều bàn phím có chân nâng phía sau, khiến cổ tay ngửa lên mỗi lần gõ hàng trên.
- Phím xếp so le. Hàng phím lệch nhau theo kiểu máy chữ cũ (vì cần chữ ngày xưa không cho xếp thẳng), nên ngón tay phải đi chéo.
Mỗi tư thế riêng lẻ không đáng ngại. Nhưng lặp lại hàng chục nghìn lần mỗi ngày, nhiều năm liền, chúng là lý do người ta nghĩ ra bàn phím công thái học.
Các kiểu bàn phím công thái học
| Kiểu | Hình dạng | Giải quyết điều gì | Khó ở đâu |
|---|---|---|---|
| Tách đôi liền khối, cong sóng | Một khối, phần giữa nhô cao, hai nửa xoè chữ V | Giảm bẻ cổ tay và xoay úp cẳng tay | Phím B, 6, Y hay bị gõ nhầm tay lúc đầu |
| Tách đôi hai nửa rời | Hai khối nối bằng dây, đặt cách nhau tuỳ ý | Hai tay cách nhau bằng vai, ngực mở | Tốn chỗ, phải tìm khoảng cách hợp |
| Dựng nghiêng (tenting) | Hai nửa nâng cao phía giữa như mái lều | Lòng bàn tay quay vào nhau tự nhiên hơn | Nghiêng quá dễ mỏi vai |
| Nghiêng âm (negative tilt) | Mép gần người cao hơn mép xa | Cổ tay không phải ngửa lên | Cần kê tay đúng cao |
| Phím xếp theo cột (columnar, ortholinear) | Phím thẳng hàng dọc theo ngón tay | Ngón đi thẳng lên xuống, bớt duỗi chéo | Phải tập lại nhiều vị trí phím |
| Lõm lòng chảo | Mỗi nửa có giếng lõm, phím xếp theo độ dài ngón | Ngón ngắn, ngón dài cùng với tới dễ | Thường đắt, khó tìm, học lâu |
Đôi nét lịch sử
Ý tưởng bàn phím tách đôi có từ khá sớm trong các nghiên cứu về máy chữ thế kỷ 20. Nhưng phải đến thập niên 1990, nó mới đến tay người dùng phổ thông. Năm 1994, Microsoft bán ra Natural Keyboard — bàn phím cong sóng tách đôi liền khối — và dòng này được nhiều người dùng văn phòng biết đến. Cùng thời kỳ có các hãng chuyên làm bàn phím lõm lòng chảo cho người gõ nhiều.
Từ khoảng những năm 2010, cộng đồng bàn phím mã nguồn mở phát triển mạnh, với các thiết kế tách đôi tự lắp như ErgoDox, rồi hàng loạt bàn phím chia đôi xếp cột. Người dùng có thể tự gán lại từng phím bằng phần mềm (firmware) như QMK.
Có giúp đỡ đau tay không: nói cho đúng
Đây là chỗ hay bị quảng cáo phóng đại. Những điều tương đối chắc:
- Bàn phím tách đôi có thể giảm độ lệch cổ tay sang ngang so với bàn phím thường — điều này đo được.
- Nhiều người dùng cảm thấy dễ chịu hơn sau thời gian làm quen.
Những điều chưa chắc:
- Bằng chứng rằng bàn phím công thái học ngăn ngừa hay chữa được các bệnh như hội chứng ống cổ tay còn hạn chế và không thống nhất.
- Tư thế ngồi, độ cao bàn ghế, thói quen nghỉ giải lao thường ảnh hưởng nhiều hơn bản thân bàn phím.
Vì vậy: nếu bạn đang tê bì ngón tay, đau cổ tay về đêm, yếu tay cầm đồ, hãy đi khám trước. Bàn phím chỉ là một phần của việc điều chỉnh, không thay được lời khuyên của bác sĩ. Phần dấu hiệu và phòng ngừa có bài riêng ở mục soạn thảo văn bản.
Gõ tiếng Việt trên bàn phím tách đôi
Khi tách đôi, mỗi phím thuộc hẳn về một nửa. Ai gõ mười ngón đúng chuẩn thì không thấy khác. Ai quen "mượn tay" — ví dụ gõ phím B bằng tay phải, hay gõ 6, Y bằng tay trái — sẽ vấp ngay.
| Phím | Thuộc nửa | Dùng trong tiếng Việt | Lỗi hay gặp lúc chuyển |
|---|---|---|---|
| B | Trái | bà, bên, bạn — rất nhiều | Quen gõ tay phải, tìm không thấy |
| T, G | Trái | t, g ở đầu và cuối âm tiết (tôi, giờ, không) | Ít vấn đề nếu gõ chuẩn |
| Y, H | Phải | Nguyên âm y, phụ âm h (nh, th, kh) | Quen với bằng tay trái |
| 6 | Trái (tuỳ thiết kế) | VNI: dấu mũ â, ê, ô | Người gõ VNI hay nhầm nửa |
| Phím cách | Có thể tách hai phím | Giữa các chữ | Quen gõ bằng một ngón cái cố định |
Một lợi thế: bàn phím tách đôi buộc bạn sửa thói quen mượn tay, tức là ép về đúng phân ngón mười ngón.
Làm quen trong bốn tuần
- Tuần 1: dùng 30–60 phút mỗi ngày cho việc không gấp như trả lời tin nhắn, gõ nháp. Chấp nhận tốc độ tụt mạnh.
- Tuần 2: tăng lên nửa ngày. Chú ý các phím giữa (B, T, G, Y, H, N, 5, 6) — gõ đúng nửa.
- Tuần 3: dùng cả ngày. Điều chỉnh độ mở, độ nghiêng từng chút, mỗi lần đổi một thông số.
- Tuần 4: đo lại tốc độ và độ chính xác, so với lúc trước khi đổi. Nhiều người lấy lại tốc độ cũ trong khoảng này, người dùng loại xếp cột thường lâu hơn.
Mẹo: đặt hai nửa cách nhau sao cho cẳng tay song song khi buông thõng rồi gập khuỷu khoảng 90 độ. Nghiêng dựng bắt đầu ở mức nhỏ, tăng dần.
Góc nhìn hôm nay
Bàn phím công thái học từng là món hiếm, nay đã có nhiều lựa chọn từ loại cong sóng phổ thông đến loại tự lắp. Nhưng nên nhớ thứ tự ưu tiên: ngồi đúng tư thế, bàn ghế vừa tầm, nghỉ giải lao đều đặn — rồi mới đến bàn phím. Nếu đã sửa những điều cơ bản mà vẫn thấy cổ tay khó chịu khi gõ lâu, bàn phím tách đôi đáng để thử. Còn nếu thấy tê, đau kéo dài, hãy gặp bác sĩ.
Muốn tìm hiểu thêm: hướng dẫn về công thái học văn phòng của các cơ quan an toàn lao động (như OSHA của Mỹ, có bản tiếng Anh miễn phí trên mạng) giải thích rõ tư thế gõ phím; tài liệu dự án QMK mô tả cách gán phím cho bàn phím tự lắp.
Câu hỏi thường gặp
Bàn phím công thái học là gì?
Đó là bàn phím thiết kế để tay, cổ tay và vai ở tư thế tự nhiên hơn khi gõ, ví dụ loại tách đôi, cong sóng, dựng nghiêng hoặc phím xếp theo cột. Mục tiêu là bớt bẻ cổ tay sang ngang và bớt xoay úp cẳng tay.
Bàn phím tách đôi có chữa được hội chứng ống cổ tay không?
Không nên kỳ vọng như vậy. Bàn phím tách đôi có thể giảm lệch cổ tay, nhưng bằng chứng về phòng ngừa hay chữa bệnh còn hạn chế. Có triệu chứng tê, đau kéo dài thì cần đi khám.
Mất bao lâu để quen bàn phím tách đôi?
Nhiều người cần khoảng hai đến bốn tuần để lấy lại tốc độ cũ, tuỳ mức gõ mười ngón có chuẩn không. Loại phím xếp theo cột thường cần lâu hơn vì vị trí phím khác nhiều.
Gõ Telex trên bàn phím tách đôi có khó không?
Không khó nếu bạn gõ mười ngón đúng phân ngón. Người hay gõ phím B bằng tay phải hoặc Y, H bằng tay trái sẽ vấp lúc đầu, vì mỗi phím chỉ còn nằm ở một nửa.
Bàn phím phím xếp thẳng (ortholinear) là gì?
Đó là bàn phím có phím thẳng hàng theo cột dọc thay vì so le như máy chữ. Ngón tay đi thẳng lên xuống nên bớt phải duỗi chéo, nhưng người quen bàn phím thường phải tập lại.
