Dvorak và Colemak là hai bố cục bàn phím thay thế nổi tiếng nhất, đều được thiết kế để ngón tay ít phải di chuyển hơn QWERTY. Chúng có làm người gõ đỡ mỏi tay hơn — phần này khá rõ. Còn chuyện "nhanh hơn hẳn" thì đến nay vẫn còn tranh cãi: các nghiên cứu cho kết quả không thống nhất, và người đổi bố cục phải trả giá bằng nhiều tuần gõ chậm. Với người gõ tiếng Việt, cần cân nhắc thêm chuyện bộ gõ và phím tắt.
Dvorak: bố cục ra đời từ nghiên cứu chuyển động tay
Bố cục Dvorak Simplified Keyboard do August Dvorak, giáo sư giáo dục học ở Đại học Washington (Mỹ), cùng William Dealey xây dựng. Bằng sáng chế được cấp năm 1936. Hai ông nghiên cứu tần suất chữ cái trong tiếng Anh và chuyển động của ngón tay, rồi xếp lại từ đầu, không giữ gì của QWERTY.
Nguyên tắc chính của Dvorak:
- Năm nguyên âm A, O, E, U, I nằm ở hàng giữa bên tay trái.
- Các phụ âm hay dùng nhất D, H, T, N, S nằm ở hàng giữa bên tay phải.
- Tay trái và tay phải thay nhau gõ càng nhiều càng tốt, vì gõ luân phiên hai tay nhanh và đỡ mỏi hơn gõ liên tiếp một tay.
- Chữ ít dùng dồn xuống hàng dưới, vốn khó với nhất.
Hàng giữa của Dvorak là AOEUI DHTNS. Với tiếng Anh, người ta hay dẫn con số: khoảng 70% số lần gõ rơi vào hàng cơ sở trên Dvorak, so với khoảng một phần ba trên QWERTY. Con số cụ thể thay đổi theo văn bản mẫu, nhưng chênh lệch lớn là có thật.
Dvorak từng được ANSI (Viện Tiêu chuẩn Quốc gia Mỹ) công nhận là một bố cục tiêu chuẩn thay thế vào thập niên 1980, và hiện có sẵn trong Windows, macOS, Linux, iOS, Android. Tức là ai muốn thử chỉ cần bật lên trong phần cài đặt bàn phím, không cần mua bàn phím mới.
Colemak: thay đổi ít mà vẫn hiệu quả
Colemak do Shai Coleman công bố năm 2006. Ý tưởng là sửa những điểm yếu lớn nhất của QWERTY mà vẫn giữ được càng nhiều phím càng tốt, để người chuyển không bị "mất trắng".
- Colemak chỉ đổi vị trí 17 phím so với QWERTY.
- Giữ nguyên Z, X, C, V ở góc trái, nên phím tắt hoàn tác, cắt, chép, dán không đổi chỗ.
- Giữ nguyên Q, W, A và phần lớn dấu câu.
- Hàng giữa thành ARSTD HNEIO; phím Caps Lock được khuyên đổi thành Backspace.
Sau này cộng đồng có thêm biến thể Colemak-DH (đẩy D và H xuống hàng dưới để bớt phải duỗi ngón trỏ vào giữa). Một bố cục khác cũng hay được nhắc là Workman, ra đời khoảng năm 2010. Colemak có sẵn trong macOS và nhiều bản Linux; trên Windows thường phải cài thêm.
Bảng so sánh ba bố cục
| Tiêu chí | QWERTY | Dvorak | Colemak |
|---|---|---|---|
| Năm xuất hiện | giữa thập niên 1870 | bằng sáng chế 1936 | 2006 |
| Hàng cơ sở | ASDFG HJKL | AOEUI DHTNS | ARSTD HNEIO |
| Số phím đổi so với QWERTY | — | gần như toàn bộ chữ và nhiều dấu câu | 17 phím |
| Phím tắt Ctrl+Z/X/C/V | cạnh nhau ở góc trái | bị rải ra khắp bàn phím | giữ nguyên |
| Có sẵn trong hệ điều hành | mọi nơi | Windows, macOS, Linux, iOS, Android | macOS, Linux; Windows cần cài |
| Thời gian học lại (người đã gõ thạo) | — | thường nhiều tuần đến vài tháng | thường ngắn hơn Dvorak |
| Gặp máy người khác | dùng ngay | phải bật lại hoặc gõ chậm | phải bật lại hoặc gõ chậm |
Nhanh hơn thật không: những gì các nghiên cứu nói
Câu hỏi "Dvorak có nhanh hơn QWERTY không" đã được tranh luận gần một thế kỷ.
- Trong Thế chiến thứ hai, Hải quân Mỹ có một thử nghiệm cho kết quả rất có lợi cho Dvorak. Về sau, người ta chỉ ra rằng chính Dvorak có liên quan đến thử nghiệm này, nên tính khách quan bị đặt dấu hỏi.
- Năm 1956, một nghiên cứu do Earle Strong thực hiện cho cơ quan hành chính liên bang Mỹ lại không thấy Dvorak đem lại lợi ích đáng kể so với việc luyện thêm trên QWERTY.
- Các phép đo sau này bằng mô hình máy tính đồng ý rằng Dvorak và Colemak giảm quãng đường ngón tay đi. Nhưng quãng đường ngắn hơn không tự động thành tốc độ cao hơn, vì tốc độ còn phụ thuộc nhịp, phản xạ và độ chính xác.
Kết luận thận trọng nhất: bố cục thay thế có thể giúp đỡ mỏi và dễ chịu hơn với một số người, nhất là người gõ tiếng Anh rất nhiều. Còn khoảng cách tốc độ, nếu có, thường nhỏ so với khác biệt giữa người gõ mười ngón thạo và người gõ mổ cò.
Người gõ tiếng Việt nên lưu ý gì
Mọi nghiên cứu về Dvorak và Colemak đều tính theo tần suất chữ cái tiếng Anh. Tiếng Việt khác hẳn: nhiều chữ "h", "n", "g", "t" ở cuối âm tiết; nguyên âm dày đặc; và nếu gõ Telex thì có thêm các phím dấu s, f, r, x, j, phím w và các phím lặp như aa, ee, oo, dd.
Phím dấu Telex nằm ở đâu trên từng bố cục
| Phím Telex | Tác dụng | QWERTY | Dvorak | Colemak |
|---|---|---|---|---|
| s | dấu sắc | hàng giữa, ngón áp út trái | hàng giữa, ngón út phải | hàng giữa, ngón giữa trái |
| f | dấu huyền | hàng giữa, ngón trỏ trái | hàng trên, ngón trỏ phải | hàng trên, ngón giữa trái |
| r | dấu hỏi | hàng trên, ngón trỏ trái | hàng trên, ngón áp út phải | hàng giữa, ngón áp út trái |
| x | dấu ngã | hàng dưới, ngón áp út trái | hàng dưới, ngón trỏ trái | hàng dưới, ngón áp út trái |
| j | dấu nặng | hàng giữa, ngón trỏ phải | hàng dưới, ngón giữa trái | hàng trên, ngón trỏ phải |
| w | ư, ơ, ă | hàng trên, ngón áp út trái | hàng dưới, ngón giữa phải | hàng trên, ngón áp út trái |
Bảng trên cho thấy: Telex vốn sinh ra trên QWERTY nên phím dấu nằm khá thuận; đổi sang bố cục khác không làm việc gõ dấu dễ hơn rõ rệt, có phím còn khó với hơn. Với người gõ tiếng Việt là chính, lý do đổi bố cục yếu hơn so với người gõ tiếng Anh cả ngày.
Bộ gõ có chạy đúng không
Một số bộ gõ tiếng Việt đọc mã phím vật lý thay vì chữ mà bố cục sinh ra. Khi đó bật Dvorak lên, bộ gõ có thể hiểu sai phím dấu. Trước khi đổi hẳn, hãy gõ thử một đoạn có đủ dấu (ví dụ "Những người lướt sóng ở Mũi Né rất khoẻ") và kiểm xem chữ ra có đúng không.
Kiểu gõ VNI thì sao
VNI dùng hàng số để bỏ dấu. Dvorak và Colemak đều giữ hàng số như QWERTY, nên người gõ VNI đổi bố cục chữ không bị ảnh hưởng phần dấu.
Muốn thử thì làm thế nào cho đỡ khổ
- Thử trước bằng phần mềm, chưa mua gì. Bật bố cục trong phần cài đặt bàn phím của máy. Không cần bàn phím mới, không cần đổi keycap.
- Giữ QWERTY song song. Đặt một phím tắt chuyển bố cục. Lúc cần làm việc gấp thì quay về QWERTY.
- Tập 15–20 phút mỗi ngày trên bài luyện của bố cục mới, đừng chuyển hẳn ngay từ ngày đầu.
- Đo trước khi quyết. Ghi lại tốc độ và độ chính xác trên QWERTY, sau bốn đến sáu tuần đo lại trên bố cục mới.
- Nhớ chi phí ẩn. Máy ở cơ quan, máy của khách hàng, máy thi đều là QWERTY.
Góc nhìn hôm nay
Dvorak và Colemak là minh chứng rằng có thể thiết kế bàn phím hợp lý hơn QWERTY về chuyển động tay. Nhưng với đa số người Việt — học sinh, sinh viên, dân văn phòng — đầu tư vào gõ mười ngón đúng kỹ thuật trên QWERTY vẫn là con đường đơn giản và chắc chắn hơn. Đổi bố cục đáng cân nhắc nếu bạn gõ tiếng Anh rất nhiều, thấy mỏi tay rõ rệt và có thời gian luyện lại. Nếu tay đau, tê kéo dài thì điều đầu tiên nên làm là đi khám, không phải đổi bố cục.
Muốn đọc thêm: trang chính thức của Colemak (colemak.com) có bảng so sánh và phân tích tần suất; sách "Typewriting Behavior" (1936) của Dvorak và cộng sự là tư liệu gốc; bài "The Fable of the Keys" (1990) của Liebowitz và Margolis tổng hợp các tranh luận về nghiên cứu tốc độ.
Câu hỏi thường gặp
Bàn phím Dvorak là gì?
Dvorak là bố cục bàn phím do August Dvorak và William Dealey xây dựng, được cấp bằng sáng chế năm 1936. Nguyên âm nằm ở hàng giữa bên trái, phụ âm hay dùng ở hàng giữa bên phải, giúp ngón tay ít di chuyển hơn khi gõ tiếng Anh.
Colemak khác Dvorak thế nào?
Colemak (2006) chỉ đổi 17 phím so với QWERTY và giữ nguyên Z, X, C, V nên phím tắt không đổi. Dvorak xếp lại gần như toàn bộ. Vì vậy học Colemak thường nhanh hơn với người đã quen QWERTY.
Dvorak có nhanh hơn QWERTY không?
Còn tranh cãi. Dvorak giảm quãng đường ngón tay, nhưng các nghiên cứu về tốc độ cho kết quả không thống nhất, có nghiên cứu bị nghi thiếu khách quan. Khác biệt giữa người gõ mười ngón thạo và người mới thường lớn hơn khác biệt giữa các bố cục.
Gõ tiếng Việt Telex trên Dvorak được không?
Được, nhưng các phím dấu s, f, r, x, j và w nằm ở vị trí khác, có phím khó với hơn. Một số bộ gõ đọc mã phím vật lý có thể hiểu sai, nên cần gõ thử một đoạn đủ dấu trước khi dùng hẳn.
Có cần mua bàn phím riêng để dùng Colemak không?
Không cần. Chỉ cần bật hoặc cài bố cục Colemak trong hệ điều hành. Chữ in trên keycap sẽ không khớp, nên người dùng thường gõ không nhìn phím hoặc tự đổi keycap nếu muốn.
