Telex đơn giản và Telex mở rộng: phím [ ] { } dùng làm gì

Trong Telex đầy đủ của bộ máy Unikey, phím [ gõ ra ơ, ] ra ư, { ra Ơ và } ra Ư; chữ w đứng riêng cũng thành ư. Simple Telex (Telex đơn giản) bỏ hết các phím ngoặc này để dấu ngoặc luôn là dấu ngoặc, và ở biến thể thứ nhất còn bỏ luôn việc w đứng riêng thành ư. Người soạn văn bản thuần tiếng Việt có thể thấy Telex đầy đủ tiện, còn ai hay gõ mã nguồn, công thức, ghi chú có ngoặc vuông thì Simple Telex đỡ phiền hơn hẳn.

Bài này đối chiếu các biến thể Telex theo mã nguồn công khai của bộ máy Unikey, chỉ ra lúc nào phím ngoặc giúp ích, lúc nào gây hại, và cách đổi qua lại.

Ba biến thể Telex trong bộ máy Unikey

Bộ máy gõ của Unikey là mã nguồn mở và được dùng lại trong fcitx5-unikey, ibus-unikey trên Linux. Trong mã nguồn có ba bảng phím cho họ Telex: Telex, Simple Telex và Simple Telex 2. So sánh trực tiếp:

Phím	Telex đầy đủ	Simple Telex	Simple Telex 2
s f r x j z	dấu thanh / xoá dấu	như Telex	như Telex
aa ee oo dd	â ê ô đ	như Telex	như Telex
w sau u, o, a	ư, ơ, ă	ư, ơ, ă	ư, ơ, ă
w đứng riêng	ư	w (giữ nguyên)	ư
[	ơ	[ (giữ nguyên)	[ (giữ nguyên)
]	ư	] (giữ nguyên)	] (giữ nguyên)
{	Ơ	{ (giữ nguyên)	{ (giữ nguyên)
}	Ư	} (giữ nguyên)	} (giữ nguyên)

Nói gọn: Simple Telex 2 = Telex bỏ phím ngoặc. Simple Telex = Telex bỏ phím ngoặc và bỏ w đứng riêng. Phần mô tả kiểu gõ trong ibus-unikey cũng giải thích như vậy: STelex2 giống STelex, chỉ khác ở chỗ dùng w làm ư.

Trên Unikey cho Windows, trang thông báo bản 4.6 RC2 (29/9/2023) cho biết Simple Telex được đưa vào thành kiểu gõ có sẵn; trước đó người dùng phải chọn "kiểu gõ tự định nghĩa" rồi nạp tệp mẫu Simplified Telex. Cũng theo trang này, ở Simple Telex chữ W chỉ thành ư khi đứng sau U, O hoặc A.

Phím ngoặc vuông dùng để làm gì

Trên bàn phím QWERTY, [ và ] nằm ngay bên phải phím P, ở hàng trên. Người gõ mười ngón chạm tới chúng bằng ngón út phải. Ý tưởng: dành riêng một phím cho ơ và một phím cho ư, thay vì phải gõ hai phím (ow, uw).

Chữ	Gõ bằng w	Gõ bằng ngoặc	Tiết kiệm
tư	tuw (hoặc tw)	t]	1 phím so với uw
cơm	cowm	c[m	1 phím
người	nguowif	ng][if	không tiết kiệm
Ơn	OWn	{n	1 phím và không phải giữ Shift hai lần

Số phím tiết kiệm được rất ít, vì w đứng riêng đã đủ gõ nhanh chữ ư. Trên thực tế, phần lớn người gõ Telex không dùng phím ngoặc và nhiều người thậm chí không biết chúng tồn tại, cho tới khi gõ dấu ngoặc mà ra chữ ơ.

Khi nào phím ngoặc gây rắc rối

Đang làm	Gõ	Telex đầy đủ ra	Mong muốn
Ghi chú nguồn trong văn bản	[1]	ơ1ư	[1]
Viết công thức Excel tham chiếu bảng	=Bang1[Cot]	ký tự lạ lẫn vào	giữ nguyên công thức
Viết mã nguồn	a[i] = {x}	aơiư = Ơxư	giữ nguyên
Soạn Markdown, wiki	[liên kết](...)	ngoặc thành chữ	giữ nguyên
Trích dẫn có lược bớt	[...]	ơ...ư	[...]

Thực tế, nhiều bộ gõ chỉ biến ngoặc thành chữ khi nó đứng ở vị trí có thể là chữ cái trong một từ, và một số bộ gõ có kiểm tra chính tả sẽ trả lại ngoặc nếu chuỗi vô nghĩa. Nhưng hành vi này không đồng đều giữa các chương trình. Ai hay gõ những thứ trên nên chuyển hẳn sang Simple Telex hoặc tắt tiếng Việt khi làm việc kỹ thuật.

Còn w đứng riêng: giữ hay bỏ

W đứng riêng thành ư là tính năng tiện thật: "tw" thay "tuw", "nhwng" thay "nhuwng" cho chữ "nhưng". Chữ ư xuất hiện rất nhiều trong tiếng Việt (những, như, được, người, mười…), nên tiết kiệm mỗi lần một phím cộng lại cũng đáng kể với người gõ cả ngày.

Mặt trái là các từ nước ngoài bắt đầu bằng w: "Word", "web", "Wi-Fi", "WhatsApp". Nếu bạn gõ nhiều những từ này, Simple Telex (bỏ w đứng riêng) giúp đỡ phải gõ "ww" hoặc sửa lại.

Bạn là	Gợi ý
Người soạn văn bản tiếng Việt thuần, ít từ nước ngoài	Telex đầy đủ hoặc Simple Telex 2
Dân văn phòng, gõ nhiều tên phần mềm, email, đường link	Simple Telex 2, bật tự khôi phục từ sai
Lập trình viên, người soạn tài liệu kỹ thuật	Simple Telex (bỏ cả ngoặc và w đứng riêng)
Người mới học gõ	Simple Telex 2: học quy tắc w sau u, o, a và w đứng riêng; không phải lo ngoặc

Một điều dễ nhầm: ngoặc trong kiểu gõ của Microsoft

Bàn phím tiếng Việt kiểu cũ của Microsoft (trong danh sách kiểu gõ của Unikey gọi là "MS Vietnamese") cũng dùng phím ngoặc, nhưng ngược chiều với Telex: theo bảng phím trong mã nguồn Unikey, ở kiểu này [ là ư và ] là ơ. Bố cục này còn đặt ă, â, ê, ô trên các phím số 1–4, dấu thanh trên phím 5–9 và đ trên phím 0. Ai từng quen bàn phím ấy rồi chuyển sang Telex đầy đủ sẽ gõ ra ơ thay vì ư và ngược lại. Cách nhanh nhất là bỏ hẳn thói quen dùng ngoặc, gõ bằng w.

Cách đổi biến thể Telex

Unikey trên Windows: ở bảng điều khiển, mục "Kiểu gõ", chọn Telex hoặc Simple Telex (bản 4.6 trở đi có sẵn). Bản cũ hơn có thể dùng "kiểu gõ tự định nghĩa".
macOS: vào phần cài đặt bàn phím, mục nguồn nhập, thêm tiếng Việt; macOS có sẵn cả "Telex" và "Simple Telex" bên cạnh VNI và VIQR.
Linux với fcitx5-unikey hoặc ibus-unikey: phần cài đặt của bộ gõ có danh sách Telex, Simple Telex, Simple Telex 2. ibus-bamboo có các tên riêng như Telex, Telex W, Telex 2; nên đọc mô tả trong bảng cài đặt vì tên gọi khác với Unikey.
OpenKey: danh sách kiểu gõ có Telex, VNI và Simple Telex. EVKey có Telex, VNI, VIQR và kiểu gõ kết hợp; xem trong bảng cài đặt của bản đang dùng.

Tên mục trong phần mềm có thể đổi theo phiên bản; nếu không thấy đúng chữ như trên, tìm mục nói về "kiểu gõ" hoặc "input method".

Thử nghiệm năm phút

Mở một trang soạn thảo trống, gõ lần lượt các dòng sau với từng biến thể Telex, ghi lại kết quả:

Theo [1], nhwng web WiFi
a[i] = {x}
Ow, Uw, w, ww
Ơn nghĩa sinh thành (gõ "{n nghiax sinh thanhf" và "OWn nghiax sinh thanhf")

Sau năm phút, bạn biết chính xác bộ gõ của mình đang ở biến thể nào và có cần đổi không. Bảng phím Telex cơ bản (dấu thanh, dấu mũ, chữ đ) nằm ở bài Kiểu gõ Telex: bảng phím đầy đủ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gõ dấu ngoặc vuông lại ra chữ ơ, ư?

Bộ gõ đang để Telex đầy đủ, nơi [ là ơ và ] là ư. Chuyển sang Simple Telex, hoặc tắt tiếng Việt khi gõ ngoặc, để dấu ngoặc giữ nguyên.

Simple Telex khác Telex thế nào?

Simple Telex bỏ các phím ngoặc [ ] { } và không cho w đứng riêng thành ư; w chỉ tác dụng khi đứng sau u, o, a. Các phím dấu thanh, aa, ee, oo, dd giữ nguyên như Telex.

Simple Telex 2 là gì?

Là Telex bỏ phím ngoặc nhưng vẫn cho w đứng riêng thành ư. Biến thể này có trong bộ máy Unikey, dùng ở fcitx5-unikey và ibus-unikey trên Linux.

Có nên dùng phím [ ] để gõ ơ, ư cho nhanh không?

Chỉ tiết kiệm rất ít phím vì w đứng riêng đã gõ nhanh chữ ư. Nếu bạn hay gõ ngoặc trong văn bản, công thức hay mã nguồn, nên bỏ hẳn tính năng này.

macOS có Simple Telex không?

Có. Phần nguồn nhập tiếng Việt của macOS có sẵn Simple Telex, Telex, VNI và VIQR.