Gõ tắt (macro) là tính năng cho phép gõ một chuỗi ngắn rồi để bộ gõ tự bung ra cụm dài: gõ "ubnd" rồi bấm dấu cách là ra "Ủy ban nhân dân". Unikey, EVKey, OpenKey, ibus-bamboo đều có bảng gõ tắt; macOS, iPhone, Android và Word cũng có tính năng tương tự với tên gọi khác. Làm tốt một bảng gõ tắt chừng 30–50 mục cho chữ mình hay dùng có thể bớt rất nhiều phím mỗi ngày, miễn là chọn chữ tắt không đụng với chữ thật.
Bài này giải thích gõ tắt hoạt động thế nào, nguyên tắc đặt chữ tắt cho khỏi rắc rối, và gợi ý bảng mẫu theo nghề.
Gõ tắt hoạt động thế nào
Bộ gõ theo dõi chuỗi ký tự bạn vừa gõ. Khi bạn kết thúc một từ (bấm dấu cách, dấu chấm, dấu phẩy, Enter), bộ gõ tra chuỗi ấy trong bảng gõ tắt. Nếu khớp, nó xoá chuỗi tắt và thay bằng cụm đầy đủ. Toàn bộ việc này xảy ra trong tích tắc, trên mọi ứng dụng mà bộ gõ hoạt động.
Có hai loại công cụ gõ tắt, khác nhau về phạm vi:
| Loại | Ví dụ | Hoạt động ở đâu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Gõ tắt của bộ gõ tiếng Việt | Unikey, EVKey, OpenKey, ibus-bamboo | mọi ứng dụng trên máy đó | thường chỉ chạy khi đang bật chế độ tiếng Việt, trừ khi bật tuỳ chọn riêng |
| Thay thế văn bản của hệ điều hành | macOS, iPhone, iPad (Thay thế văn bản), Gboard (từ điển cá nhân) | hầu hết ứng dụng trên thiết bị | trên thiết bị Apple có thể đồng bộ qua iCloud |
| Tự động sửa của phần mềm soạn thảo | AutoCorrect trong Word | chỉ trong phần mềm đó | giữ được định dạng (đậm, nghiêng) nếu chọn kiểu "formatted text" |
Với người dùng máy tính chạy Windows, gõ tắt của bộ gõ là tiện nhất vì nó theo bạn sang trình duyệt, email, Zalo, Excel.
Tạo bảng gõ tắt ở các bộ gõ phổ biến
- Unikey: ở bảng điều khiển mở rộng, bật "Cho phép gõ tắt", rồi mở "Bảng gõ tắt" để thêm từng cặp: ô "Thay thế" là chữ tắt, ô "Bởi" là cụm đầy đủ. Bảng có thể lưu ra tệp và nạp lại ở máy khác. Có tuỳ chọn cho phép gõ tắt cả khi đang tắt tiếng Việt.
- OpenKey: có mục Macro riêng; trang dự án nhấn mạnh gõ tắt của OpenKey không giới hạn độ dài cụm thay thế.
- EVKey: có mục gõ tắt trong bảng cài đặt, có thể nhập và xuất danh sách.
- ibus-bamboo trên Linux: có tính năng gõ tắt trong phần cài đặt.
- macOS: trong phần cài đặt bàn phím có mục Thay thế văn bản. Trên iPhone, iPad: Cài đặt → Cài đặt chung → Bàn phím → Thay thế văn bản.
- Android với Gboard: trong phần cài đặt Gboard có Từ điển → Từ điển cá nhân, thêm từ kèm "lối tắt".
Tên mục có thể khác chút ít theo phiên bản; tìm chữ "gõ tắt", "macro" hoặc "thay thế văn bản".
Năm nguyên tắc đặt chữ tắt
1. Không trùng với chữ có nghĩa
Đây là lỗi số một. Đặt "kg" bung thành "không" thì mỗi lần viết "5 kg gạo" sẽ ra "5 không gạo". Đặt "ma" bung thành "mà" thì không gõ được chữ "ma". Trước khi thêm một mục, tự hỏi: chuỗi này có bao giờ xuất hiện như một từ thật, một đơn vị đo, một tên viết tắt chuẩn không?
2. Dùng dấu hiệu riêng cho chữ tắt
Cách an toàn nhất là thêm một ký hiệu mà chữ thật không bao giờ có: một chữ số, hoặc lặp phụ âm. Ví dụ "dc1" cho "được", "tq1" cho "Trung Quốc" (nếu không muốn đụng chữ viết tắt "TQ" người ta vẫn dùng), "kk" cho "không" (hai chữ k không đứng liền nhau trong tiếng Việt). Với kiểu gõ Telex, tránh chữ tắt có nguyên âm đứng ngay trước s, f, r, x, j (như "bas", "tor"), vì bộ gõ sẽ biến chúng thành dấu thanh trước khi kịp tra bảng gõ tắt. Chuỗi toàn phụ âm như "hss" thì không sao.
3. Theo một quy luật mình nhớ được
Bảng 50 mục đặt lộn xộn sẽ không ai nhớ nổi. Chọn một lối: chữ cái đầu mỗi tiếng ("ubnd" = ủy ban nhân dân), hoặc chữ đầu kèm số ("dt1" = điện thoại, "dt2" = địa chỉ thường trú…). Dán danh sách cạnh màn hình hai tuần đầu.
4. Chú ý chữ hoa
Một số bộ gõ tự viết hoa cụm bung ra nếu bạn gõ chữ tắt có chữ hoa đầu, một số thì không. Gõ thử "ubnd", "Ubnd", "UBND" để biết bộ gõ của bạn xử lý ra sao. Nếu bộ gõ không tự viết hoa, có thể tạo hai mục riêng cho dạng thường và dạng viết hoa đầu câu.
5. Thống nhất kiểu đặt dấu
Cụm thay thế sẽ được chèn y nguyên. Nếu văn bản của bạn dùng "hoà, thuý" mà bảng gõ tắt lại chứa "hòa, thúy", tài liệu sẽ lẫn hai kiểu. Soát lại bảng một lần cho khớp với kiểu đặt dấu bạn đã chọn.
Bảng gõ tắt mẫu theo nghề
Văn phòng, hành chính
| Chữ tắt | Bung thành |
|---|---|
| ubnd | Ủy ban nhân dân |
| chxh | Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam |
| dltd | Độc lập - Tự do - Hạnh phúc |
| kg1 | Kính gửi: |
| tpp | Thành phố Hồ Chí Minh (hoặc tỉnh, thành nơi bạn làm việc) |
| trtr | Trân trọng, |
| cty1 | Công ty Trách nhiệm hữu hạn … (tên công ty bạn) |
Lưu ý trong mẫu "Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam": khi đưa vào quốc hiệu trên văn bản hành chính, chữ in hoa và cách trình bày theo quy định thể thức hiện hành; bảng gõ tắt chỉ giúp gõ nhanh nội dung chữ.
Giáo viên
| Chữ tắt | Bung thành |
|---|---|
| hss | học sinh |
| phhs | phụ huynh học sinh |
| gvcn | giáo viên chủ nhiệm |
| nx1 | Em có tiến bộ, cần phát huy. |
| nx2 | Em cần chú ý hơn khi làm bài. |
Với lời nhận xét, gõ tắt giúp nhanh, nhưng đừng để mọi học sinh nhận cùng một câu. Dùng cụm gõ tắt làm khung rồi thêm một chi tiết riêng cho từng em.
Bán hàng, chăm sóc khách
| Chữ tắt | Bung thành |
|---|---|
| cmm | Cảm ơn anh/chị đã nhắn tin cho shop. |
| dcc | địa chỉ cửa hàng đầy đủ của bạn |
| stk1 | số tài khoản nhận tiền công khai của shop |
| gio1 | Shop mở cửa từ … đến … hằng ngày. |
Chữ hiếm, khó gõ
Gõ tắt còn hữu ích cho vài chữ bộ gõ hay xử lý sai hoặc gõ mất công: "th0" cho "thuở", "khuyc" cho "khuếch" (khuếch đại, khuếch tán), "ng9" cho "nghiêng". Tên riêng dài lặp lại nhiều lần trong một tài liệu cũng là ứng viên tốt.
Những chỗ cần cẩn thận
- Thông tin nhạy cảm: đừng lưu mật khẩu, số thẻ, mã OTP vào bảng gõ tắt. Bảng được lưu ở dạng chữ thường trên máy, ai dùng máy cũng xem được.
- Máy dùng chung: bảng gõ tắt của người này có thể làm người khác gõ ra chữ lạ. Ở máy công cộng, tắt tính năng gõ tắt.
- Gõ mã, mật khẩu, địa chỉ web: chữ tắt có thể bung ra giữa chừng. Bộ gõ thường có phím tắt tạm tắt tiếng Việt, kéo theo tắt gõ tắt.
- Sao lưu: lưu bảng ra tệp và cất vào nơi an toàn. Cài lại máy mà mất bảng 100 mục là mất cả tuần tập quen.
Góc nhìn hôm nay
Bàn phím điện thoại có gợi ý từ và trí tuệ nhân tạo đoán câu, nhưng gõ tắt vẫn có chỗ: nó luôn ra đúng một cụm bạn đã định, không đoán sai, không phụ thuộc mạng. Cách bắt đầu dễ nhất là ghi lại trong một tuần những cụm bạn gõ lặp lại nhiều nhất, chọn ra 10 cụm dài nhất làm bảng gõ tắt đầu tiên, rồi thêm dần. Bảng phím Telex, VNI cơ bản nằm ở các bài khác trong mục này.
Câu hỏi thường gặp
Gõ tắt trong Unikey bật ở đâu?
Mở bảng điều khiển Unikey, phần mở rộng, bật "Cho phép gõ tắt", rồi vào "Bảng gõ tắt" để thêm cặp chữ tắt và cụm đầy đủ. Bảng có thể lưu ra tệp để dùng ở máy khác.
Vì sao gõ tắt không chạy?
Thường do bộ gõ đang ở chế độ tiếng Anh, trong khi gõ tắt chỉ chạy ở chế độ tiếng Việt. Cũng có thể chữ tắt kết thúc bằng phím dấu của Telex nên bị hiểu là dấu, hoặc tính năng gõ tắt chưa được bật.
Nên đặt chữ tắt thế nào để không bị nhầm?
Chọn chuỗi không bao giờ là chữ thật, ví dụ thêm một chữ số ("dc1") hoặc lặp phụ âm ("kk"). Tránh các đơn vị và chữ viết tắt chuẩn như kg, km, TP.
iPhone có gõ tắt tiếng Việt không?
Có, dùng tính năng Thay thế văn bản trong Cài đặt → Cài đặt chung → Bàn phím. Mục đã tạo có thể đồng bộ sang máy Mac cùng tài khoản iCloud.
Có nên lưu số tài khoản, mật khẩu vào bảng gõ tắt không?
Số tài khoản nhận tiền vốn để công khai cho khách thì lưu được. Không nên lưu thông tin nhạy cảm như mật khẩu, mã OTP hay số thẻ. Bảng gõ tắt được lưu dạng chữ thường trên máy, ai dùng máy đều xem được.
