TCVN 6909:2001 là tiêu chuẩn quốc gia quy định bộ mã ký tự tiếng Việt theo Unicode (đồng bộ với tiêu chuẩn quốc tế ISO/IEC 10646), thay cho tình trạng mỗi nơi dùng một bảng mã 8 bit riêng. Năm 2002, Quyết định 72/2002/QĐ-TTg yêu cầu các cơ quan nhà nước dùng thống nhất bộ mã này trong trao đổi văn bản điện tử; Nghị định 30/2020/NĐ-CP về công tác văn thư tiếp tục ghi rõ văn bản hành chính dùng bộ mã Unicode theo TCVN 6909:2001. Nói gọn: "gõ Unicode" chính là gõ đúng chuẩn quốc gia hiện hành.
TCVN 6909:2001 quy định điều gì
Tiêu chuẩn có tên đại ý là bộ mã ký tự tiếng Việt 16 bit. Nó không tạo ra bảng mã mới mà xác định các ký tự cần cho tiếng Việt nằm ở đâu trong Unicode / ISO 10646, gồm:
- Toàn bộ chữ cái tiếng Việt thường và hoa, kể cả 134 chữ có dấu ở dạng dựng sẵn.
- Các dấu thanh ở dạng dấu kết hợp (combining) để có thể ghép với chữ cái gốc.
- Chữ số, dấu câu và các ký hiệu thông dụng.
Vì dựa trên Unicode, văn bản theo TCVN 6909:2001 đọc được ở mọi máy tính, điện thoại, trình duyệt trên thế giới mà không cần phông riêng của Việt Nam. Đây là khác biệt căn bản so với các bảng mã cũ như TCVN3 (TCVN 5712:1993), VNI, VISCII — những bảng chỉ hiển thị đúng với phông chữ được làm riêng cho chúng.
Chữ Việt nằm ở những vùng nào trong Unicode
Unicode không xếp chữ Việt liền một khối. Các chữ được thêm vào qua nhiều đợt, nên nằm rải ở bốn vùng. Bảng dưới liệt kê 67 chữ thường có dấu (chữ hoa nằm ngay cạnh, cùng vùng).
| Vùng Unicode | Khoảng mã | Chữ Việt thường có ở đây | Số chữ |
|---|---|---|---|
| Latin-1 Supplement | U+0080–U+00FF | à á â ã è é ê ì í ò ó ô õ ù ú ý | 16 |
| Latin Extended-A | U+0100–U+017F | ă đ ĩ ũ | 4 |
| Latin Extended-B | U+0180–U+024F | ơ ư | 2 |
| Latin Extended Additional | U+1EA0–U+1EF9 | các chữ còn lại: ạ ả ấ ầ ẩ ẫ ậ ắ ằ ẳ ẵ ặ ẹ ẻ ẽ ế ề ể ễ ệ ỉ ị ọ ỏ ố ồ ổ ỗ ộ ớ ờ ở ỡ ợ ụ ủ ứ ừ ử ữ ự ỳ ỵ ỷ ỹ | 45 |
Vùng Latin Extended Additional, từ U+1EA0 đến U+1EF9, gần như dành riêng cho tiếng Việt: đây là nơi có các chữ mang hai dấu như ấ, ậ, ở, ự. Những chữ đã có sẵn trong các ngôn ngữ châu Âu (như à, é, ô) thì dùng chung vị trí cũ, không lặp lại.
Năm dấu thanh ở dạng dấu kết hợp
Ngoài chữ dựng sẵn, Unicode có các "dấu kết hợp" đứng sau chữ cái gốc. Với tiếng Việt, đó là:
| Dấu | Tên Unicode | Mã |
|---|---|---|
| Huyền | COMBINING GRAVE ACCENT | U+0300 |
| Sắc | COMBINING ACUTE ACCENT | U+0301 |
| Ngã | COMBINING TILDE | U+0303 |
| Hỏi | COMBINING HOOK ABOVE | U+0309 |
| Nặng | COMBINING DOT BELOW | U+0323 |
| Mũ (â, ê, ô) | COMBINING CIRCUMFLEX ACCENT | U+0302 |
| Trăng (ă) | COMBINING BREVE | U+0306 |
| Móc (ơ, ư) | COMBINING HORN | U+031B |
Nhờ vậy, một chữ như "ệ" có thể được lưu theo hai cách: một ký tự dựng sẵn U+1EC7, hoặc chữ "e" kèm dấu kết hợp. Trên màn hình hai cách trông như nhau, nhưng máy so sánh thì thấy khác. Chuyện dựng sẵn – tổ hợp và cách chuẩn hoá có bài riêng trong mục này. Thực tế, các bộ gõ phổ biến mặc định "Unicode dựng sẵn" — lựa chọn an toàn nhất cho văn bản thường ngày.
Khung pháp lý: những văn bản nên biết
| Văn bản | Nội dung liên quan đến bảng mã |
|---|---|
| TCVN 5712:1993 | Bảng mã 8 bit tiếng Việt, phương án quen gọi VN3 hay "TCVN3"; dùng phổ biến trong văn phòng thập niên 1990 |
| TCVN 6909:2001 | Bộ mã ký tự tiếng Việt theo Unicode / ISO 10646 |
| Quyết định 72/2002/QĐ-TTg (ngày 10/6/2002) | Thống nhất dùng bộ mã theo TCVN 6909:2001 trong trao đổi thông tin điện tử giữa các tổ chức của Đảng và Nhà nước |
| Nghị định 30/2020/NĐ-CP | Về công tác văn thư; phần thể thức quy định phông chữ tiếng Việt Times New Roman, bộ mã ký tự Unicode theo TCVN 6909:2001 |
Chi tiết thể thức văn bản hành chính (cỡ chữ, lề, vị trí các thành phần) thuộc phần soạn thảo, không bàn ở đây. Điểm cần nhớ: văn bản gửi cơ quan nhà nước phải ở bộ mã Unicode; văn bản còn ở TCVN3 hay VNI cần chuyển mã trước.
Kiểm tra máy mình có đang gõ Unicode không
- Nhìn tuỳ chọn bộ gõ. Trong Unikey, EVKey, OpenKey… mục "bảng mã" nên là "Unicode" (hoặc "Unicode dựng sẵn"). Bộ gõ có sẵn trong Windows, macOS, điện thoại luôn dùng Unicode.
- Nhìn tên phông. Gõ xong mà chữ chỉ hiện đúng với phông có tên bắt đầu bằng ".Vn" hay "VNI-", đó không phải Unicode. Chữ Unicode hiện đúng với các phông phổ biến như Times New Roman, Arial, Calibri.
- Thử dán sang nơi khác. Chép một câu có đủ dấu, dán vào ô tìm kiếm trên trình duyệt hoặc tin nhắn. Hiện đúng là Unicode; hiện ký tự lạ là bảng mã cũ.
- Thử tra mã. Trong Word trên Windows, đặt con trỏ sau chữ "ệ" rồi nhấn Alt + X. Ra 1EC7 là Unicode dựng sẵn.
Câu kiểm đủ dấu: bài tập mang về
Khi cần kiểm một phông chữ, một phần mềm, một trang web có hiển thị đủ chữ Việt không, dùng các câu có nhiều chữ hai dấu và chữ hoa có dấu. Gợi ý:
- "Ở Ữ Ỳ Ỷ Ỹ Ậ Ặ Ệ Ộ Ợ Ự ẩ ẵ ễ ỡ" — chuỗi kiểm thử gồm chữ hai dấu, không cần có nghĩa.
- "CHÚ ĐỨC ĐÃ ĐẾN HỘI AN NGẮM ĐÈN LỒNG" — chữ hoa hai dấu, nơi phông dễ thiếu nhất.
- Bảng đầy đủ: gõ lần lượt sáu thanh cho mười hai nguyên âm a ă â e ê i o ô ơ u ư y, cả thường lẫn hoa — 144 ô. Bỏ 12 ô không dấu (a e i o u y thường và hoa), thêm đ và Đ là đủ 134 chữ có dấu.
Ô nào hiện thành hình vuông, dấu hỏi hay dấu bị lệch là phông hoặc phần mềm chưa hỗ trợ đủ. Việc chọn phông có đủ chữ Việt được bàn kỹ ở mục phông chữ.
Góc nhìn hôm nay
Từ năm 2002 đến nay, Unicode đã thắng hoàn toàn trong văn bản điện tử ở Việt Nam. Người trẻ có thể chưa từng thấy một tệp TCVN3. Nhưng kho lưu trữ của nhiều cơ quan, trường học, gia đình vẫn còn hàng loạt tài liệu thập niên 1990 – 2000 ở bảng mã cũ. Hiểu TCVN 6909:2001 là gì giúp bạn biết tài liệu nào cần chuyển mã, và tự tin rằng chữ mình gõ hôm nay sẽ đọc được ở bất kỳ đâu, bao lâu nữa cũng vậy. Văn bản gốc của Quyết định 72/2002 và Nghị định 30/2020 có trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ và các cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật chính thức.
Câu hỏi thường gặp
TCVN 6909:2001 là gì?
Đó là tiêu chuẩn quốc gia Việt Nam về bộ mã ký tự tiếng Việt, xây dựng theo Unicode và ISO/IEC 10646. Văn bản theo chuẩn này hiện đúng trên mọi máy tính, điện thoại mà không cần phông riêng.
Unicode và TCVN 6909 có phải là một không?
Về thực chất, TCVN 6909:2001 là phần Unicode dành cho tiếng Việt được công nhận làm tiêu chuẩn quốc gia. Gõ bằng bảng mã Unicode trong bộ gõ là đang gõ đúng TCVN 6909:2001.
Văn bản hành chính bắt buộc dùng bảng mã nào?
Nghị định 30/2020/NĐ-CP quy định văn bản hành chính dùng phông Times New Roman và bộ mã ký tự Unicode theo TCVN 6909:2001. Trước đó, Quyết định 72/2002/QĐ-TTg đã yêu cầu thống nhất bộ mã này trong trao đổi văn bản điện tử của cơ quan nhà nước.
Chữ Việt nằm ở đâu trong bảng Unicode?
Chữ Việt có dấu nằm rải ở bốn vùng: Latin-1 Supplement, Latin Extended-A, Latin Extended-B và Latin Extended Additional (U+1EA0–U+1EF9). Vùng cuối chứa phần lớn các chữ, nhất là chữ mang hai dấu.
TCVN3 có còn dùng được không?
Tệp TCVN3 cũ vẫn mở được nếu máy có phông .Vn, nhưng không đúng chuẩn hiện hành và dễ lỗi khi gửi đi. Nên chuyển sang Unicode trước khi chỉnh sửa, lưu trữ lâu dài hoặc gửi cơ quan nhà nước.